هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور
هفته نامه عصر ارتباط - اولین و پر تیراژترین هفته نامه iCT کشور

نفرین فناوری‌های نوین ارتباطی

مرور فناوری‌های وارداتی که در ایران شکست خوردند
مرور فناوری‌های وارداتی که در ایران شکست خوردند

راهبردی‌ترینِ فناوری‌ها برای حفظ امنیت کشور، فناوری ارتباطات است که آن‌هم در کشور انقلابی ما، وارداتی است! اما این تنها ایراد نیست، چگونگی واردسازی فناوری ارتباطات و چالش‌های بهره‌برداری بهینه از آنها، مشکلات بزرگ‌تری هستند که به آن کم پرداخته شده است.

در نخستین سال‌های پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تنها فناوری‌های جدید ارتباطی موجود در کشور، ارثیه‌هایی بودند به‌جا مانده از آمریکاییان، مانند: سامانه‌های الکترونیکی سوییچینگ #1ESS، «کراس‌بار» و «کراس‌پوینت». (از این ارثیه، هیچ گزارشی در واقعیت یا در اینترنت پیدا نمی‌کنید؟ اگر پیدا کردید، خبرم کنید.)

واردات سامانه‌های جدید تلفن ثابت، برخلاف عرف و عقلانیت معمول

از سال‌ 1360 به بعد که مبحث «گذار از شبکه‌های تلفن آنالوگ به دیجیتال» در جهان مطرح شد، ما هم در شرایط «فورس‌ماژور» جنگ تحمیلی، شروع به کار روی این گذار اجباری کردیم.

ü **شرایط جنگی معمولا باعث می‌شوند، دولت‌ها راه‌های مواصلاتی و خطوط مخابراتی موجود را به‌شدت کنترل و توسعه شبکه‌های تلفنی جدید را تا پایان جنگ متوقف ‌کنند، تا راه نفوذ «ستون پنجم» دشمن به درون (و به پشت جبهه‌ها) را مسدود كند، اما ایران در بحبوحه جنگ تحمیلی در بدترین شرایط امنیتی، بزرگ‌ترین پروژه تاریخ ارتباطات خود، پروژه گذار از آنالوگ به دیجیتال را با قدرت تمام اجرا می‌کند. **

رویکرد غیر عقلایی توسعه ارتباطات به روش فناوری-پیشران و آثار مخرب آن

اجرای کامل پروژه گذار شبکه عمومی تلفن از آنالوگ به دیجیتال، 20 سال طول کشید: از 1364 تا 1383. در این‌سال‌ها، نقدینگی و قدرت خرید وزارت پست و تلگراف و تلفن با اخذ هزاران میلیارد تومان ودیعه از میلیون‌ها متقاضی خط تلفن ثابت، همراه و دورنگار (فکسی‌میلی) بالا بود. این منبع مالی مردمی، از سویی برای دولت سازندگی، موهبت بود و از سوی دیگر برای مدیریت دولتی ارتباطات کشور، باعث رویکرد «فناوری-پیشران» یا technology-driven به توسعه شد. از همین رو است که می‌بینیم در همه سیاست‌ها و گزارش‌های مربوط به توسعه ارتباطات، بر استفاده از جدیدترین فناوری ارتباطی روز تاکید شده است، اما چرا جدیدترین فناوری ارتباطی روز؟ آیا آخرین فناوری ارتباطی ضرورتا بهترین فناوری ارتباطی برای ماست؟

ورود هفت فناوری‌ جدید ارتباطی دیگر پس از پایان جنگ تحمیلی

وزارت پست و تلگراف و تلفن در دولت «سازندگی»، علاوه بر واردسازی سامانه‌های ارتباطات دیجیتالی در شبکه ثابت تلفن، حداقل شش فناوری نوین را وارد کشور کرد: پیجینگ، موبایل ماهواره‌ای اینمارست، ISDN، سوییچینگ دیتای X.25؛ شبکه سیار جی.اس.ام و نسل‌های نوین آن و «تله‌تل» که به‌جز یکی، اثری از بقیه در دسترس نیست. **اما هفتمین فناوری جدید: اینترنت مجهز به وب را وزارت علوم برای نخستین بار وارد کشور کرد. **

1. فناوری ناکام پیام‌رسانی پیجینگ

فناوری پیجینگ یا به فارسی «پی‌جویی» که اولین مواجهه کارشناسان ایرانی با شبکه‌ای غیر از تلگراف و تلکس و تلفن ثابت بود، در نخستین سال‌های دولت سازندگی وارد کشور شد.

اما به علت ناکافی بودن ظرفیت سوییچ مرکزی آن، در آغاز بهره‌برداری نتوانست پاسخگوی انبوه تقاضاهای اشتراک باشد و به‌زودی جمع‌آوری شد.

سپس نخستین مقررات‌زدایی در بخش مخابرات کشور در شرایط فقدان مرجع مقررات‌گذار قانونی، با مقررات‌زدایی از خدمات پی‌جویی رقم خورد و دو شرکت خصوصی فراهم‌آور شبکه پی‌جویی، یکی پس از دیگری شبکه‌های پی‌جویی خود را گستردند و مشتریانی را جذب کردند، اما هردوی آنها سرانجام در دولت دهم ورشکسته شدند و بدون یاری مرجع مقررات‌گذاری نوپای کشور از میان رفتند و نابود شدند؛ درحالی‌که حداقل می‌شد تجهیزات آنها را به موزه منتقل کرد و تعدادی از دستگاه‌های آنها را فعال نگه داشت تا در صورت شرایط بحرانی و اضطراری (زلزله) به خدمت گرفته شوند.

2. فناوری ناموفق موبایل ماهواره‌ای اینمارست

دومین فناوری نوین وارداتی به شبکه مخابرات کشور، پس از پیروزی انقلاب، مرکز سوییچینگ موبایل دریایی، مرتبط با سامانه‌های ماهواره‌ای اینمارست بود که با 45 میلیون دلار هزینه، خریداری و راه‌اندازی شده ولی در مدت عمر مفیدش، به علت نشناختن بازار منطقه و بی‌توجهی به رقابت شرکت‌های هندی با خدمات ماهواره‌ای وزارت پست و تلگراف و تلفن، نه بازگشت سرمایه داشت و نه هیچ‌گاه به سوددهی لازم رسید، پس بار دیگر، تجربه جمع‌آوری و نابودی یک فناوری روز و یک پروژه مخابراتی (در آن زمان) جدید، تکرار شد، بدون آنکه برای روز مبادا حفظ یا حداقل موزه‌ای شود.

3. فناوری بدشانس  ISDN: شبکه دیجیتالی خدمات یکپارچه

فناوری آی.اس.دی.ان یا «شبکه دیجیتالی خدمات یکپارچه»، پیش از رواج اینترنت، شبیه کاری را می‌کرد که امروزه  DSL (خط اینترنت پرسرعت) می‌کند، یعنی دادن امکان دسترسی دیجیتالی به مشترک تلفن ثابت برای استفاده همزمان و موازی از چند پایانه: رایانه، دستگاه تلفن و دورنگار (فکس) و دستگاه انتقال داده از روی خط تلفن. معنای «خدمات یکپارچه» مزبور نیز همین همزمانی و توازی انتقال صوت (تلفن)، تصویر (دورنگار) و داده (رایانه) بود.

در آن زمان من سرپرست طراحی شبکه دیجیتالی تهران بودم و از سال 1367 تا 1376، معادل 10 درصد ظرفیت هر مرکز تلفن دیجیتالی در شبکه ثابت تهران (و سپس شهرستان‌های کشور) را به فناوری آی.اس.دی.ان اختصاص می‌دادم. به‌عبارت دیگر، شرکت مخابرات می‌توانست در هر یک میلیون شماره تلفن ثابت راه‌اندازی شده، یک‌صدهزار اشتراک آی.اس.دی.ان واگذار کند. اما احدی از مشترکان شرکت مخابرات ایران، از آن بهره‌مند نشدند. چرا؟ چون طراحی شبکه سیگنالینگ مورد نیاز بهره‌برداری از چنین خدماتی، غلط اجرا شده بود. در نتیجه نه‌تنها 10 درصد ظرفیت شبکه تلفن هدر رفت، بلکه از کل شبکه دیجیتالی تلفن ثابت کشور که می‌توانست ده‌ها سرویس نوین را به مشترکان ارایه دهد، همچون مراکز آنالوگ قدیم رفتار ‌شد و مردم از خدمات جدید مراکز دیجیتالی فیض نبردند.

4. فناوری کند انتقال دیتای  X.25

در زمان خرید و سفارش تجهیزات آی.اس.دی.ِن، مقوله دیتا (به‌خاطر وجود شبکه داده‌رسانی آنالوگ از طریق تلکس و جنتکس قبل از انقلاب)، مبحثی جا افتاده بود، اما Digital Data Communication مبحث جدیدی بود و برای تاسیس شبکه داده‌رسانی دیجیتالی باید در شبکه و تشکیلات موجود در ایران برای ایجاد و اداره آن جایی باز می‌شد.

‌ولی چون واحدی به نام «امور دیتا» هنوز سازمان‌دهی نشده بود، مناقصه خرید آن را وزارت پست و تلگراف و تلفن به کمک معاونت توسعه و مهندسی مخابرات برگزار کرد.

پس از تشکیل امور دیتا در وزارت پست و تلگراف و تلفن، چون اندک هم‌سنخی‌ میان امور تلگراف و تلکس و امور مربوط به Data Communication کشف شد، مدیریت بهره‌برداری و امور مشترکان مرکز سوییچینگ دیتای سفارش و خریداری‌شده (موسوم به ‌ایکس 25‌) را به همان امور تلگراف و تلکس دادند. در این صورت، تنها نام سازمانی امور تلگراف و تلکس تغییر کرد. با این وجود، امور دیتای تازه تشکیل شده می‌توانست ظرفیت‌سازی کند و قابلیت‌های مورد نیازش را کسب كند، اما چنین نشد و امور دیتا در درون وزارت پست و تلگراف و تلفن هیچ‌گاه به بلوغ سازمانی لازم نرسید و همچون «امور سیار» (موبایل) که بعدها «شرکتی‌سازی» شد، مستقل نشد. نارسایی‌های نگهداری و بهره‌برداری مرکز سوییچینگ دیتای «ایکس 25» هم که یکی یکی رو می‌شدند، مزید بر علت شد. از آن‌جمله اینکه معلوم شد مرکز سوییچینگ دیتای «ایکس 25» خریداری‌شده، بسیار کـند عمل می‌کند، خدماتش از نوع «باریک‌‌باند» است و سرعت‌های مورد نیاز بسیاری از مشتریان را پاسخگو نیست؛ اما ایراد عمده نگهداری و بهره‌برداری سوییچینگ دیتای «ایکس 25» این بود که شناسه و گذرواژه مدیریت نرم‌افزارهای سامانه سوییچینگ آن، به شرکت مخابرات ایران واگذار نشده و در اختیار نمایندگی شرکت فروشنده بود!

5. فناوری موفق و هنوز جدید شبکه ارتباطات سیار جی.اس.ام

سرانجام در سال 1373 پنجمین فناوری نوین ارتباطی پس از پیروزی انقلاب، به همان شیوه «فناوری-پیشران» یا technology-driven ‌و اعمال روش سعی وخطا، یعنی بی‌مطالعه و بدون تدوین راهبرد، ره‌نگاشت، نگاشت سازمانی، آزمایش و آزمون عملی اولیه، از منابع خارجی خریداری و وارد ایران شد. این پنجمین فناوری نوین ارتباطی عبارت بود از: فناوری شبکه‌سازی سیار جی.اس.ام!

این خرید نیز باز در نبود واحد سازمانی مستقل توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن صورت گرفت ولی چون به کمک فنی کارشناسان معاونت توسعه و مهندسی مخابرات نیاز داشت، مشخصات فنی لازم توسط شرکت دولتی مخابرات تهیه و عرضه شد. بنابراین سال‌ها طول کشید تا مدیریت توسعه و بهره‌برداری شبکه سیار در شرکت ارتباطات سیار کشور شکل گرفت و به راهبرد توسعه خدمات، ره‌نگاشت مدیریت بازار و نگاشت سازمانی مناسب مجهز شد.

6. فناوری «تله‌تل»

تله‌تل (Teletel) نام فناوری و شبکه‌ای مخابراتی بود که دیتا را روی خطوط تلفن ثابت منتقل می‌کرد و شبیه به اینترنت، داده‌ها را روی پایانه‌ای رایانه‌ای‌شکل موسوم به «مینی‌تل» (Minitel) نمایش می‌داد. اما محتوای اطلاعاتی تله‌تل، فقط به خط و زبان فرانسوی بود.

تصویری از مینی‌تل ( اختراع فرانسویان در سال 1982)

 

تله‌تل از سال 1982 تا اوایل سده بیست و یکم دوام آورد، اما سرانجام در مقابل اینترنت، کاری از پیش نبرد و روز 30 ژوئن 2012 تعطیل شد. استفاده از خدمات تله‌تل در شرکت دولتی مخابرات ایران اما خیلی زود (یعنی در حدود دو دهه پیش، در اواخر وزارت غرضی) برچیده شد.

7. فناوری اینترنت

**متولی اینترنت بدون وب در دهه 70، وزارت پست و تلگراف و تلفن بود؛ اما متولی اینترنت دارای وب وزارت علوم (و در وزارت علوم، بنیاد ملی دانش و موسسه ریاضیات و فیزیک نظری) است.** به همین دلیل، پسوند کشوری .ir و سرورهای آن توسط این موسسه اداره، نگه‌داری و بهره‌برداری می‌شود.

به این ترتیب، اینترنت و شبکه‌سازی و سازماندهی برای نهادسازی واگذاری خدمات اینترنت در کشور باید نخست توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن سیاست‌گذاری و سپس توسط امور دیتای آن اداره می‌شد، اما اینترنت نوین (مجهز به وب) توسط نهادی بیرون از وزارت ارتباطات وارد کشور شد و یگانه «رجیستری» انحصاری پسوند کشوری و مقررات‌گذار آن وزارت عتف است؛ مقررات‌گذاری که فاقد قانون مصوب مجلس در عرصه مدیریت اینترنت کشور است. بنابراین برای قانونی کردن بخش «رجیسترار»ها، در کشور هنوز اقدامی نکرده و نشده و این در حالی است که طبق آمار اعلام‌شده از سوی دادسرای رسیدگی به جرایم رایانه‌ای، بیش از 80 درصد شکایات، مربوط به سوء‌استفاده شرکت‌های رجیسترار از مالکیت مادی و معنوی نام دامنه‌های اینترنتی است.

نتیجه اینکه

فناوری‌های نوین نفرین‌شده‌اند، اگر مطالعه‌نشده، نامتاملانه و تقلیدی، صرفا با اعتقاد به جدیدترین بودن فناوری و اعمال رویکرد «فناوری-پیشران» تهیه و راه‌اندازی شوند. آنها یا مانند پیجینگ، موبایل اینمارست،ISDN  و تله‌تل سرمایه‌های ما را می‌بلعند و بدون ‌نتیجه‌ای مثبت نیست و نابود می‌شوند؛ یا مانند اینترنت و شبکه تلفن همراه موجودند اما نگرانی‌زا و چالش‌برانگیز به‌صورتی کج‌دار و مریز اداره می‌شوند. اکنون که ده‌ها فناوری نوین روی اینترنت، وب و شبکه همراه تعریف شده یا در حال تعریف شدن هستند، ما کجای کاریم؟

درج دیدگاه

بررسی بازی