کانال تلگرام هفته نامه عصر ارتباط

شبكه‌هاي اجتماعي؛ برگ برنده مسافر پاستور

  • 23 اردیبهشت 1396
  • پريسا خسروداد -مسعود عابدي



    شبكه‌هاي اجتماعي پديده‌اي در دل اينترنت هستند كه از سياست گرفته تا اقتصاد و فرهنگ و روابط اجتماعي را كاملا دگرگون كرده‌اند. در حال حاضر بسياري از منازل، اماكن اداري، واحدهاي صنفي، مغازه‌ها يا بسياري از اماكن ديگر در ايران داراي حداقل يك خط تلفن ثابت هستند، اما در هر يك از اين واحدها تعداد يك يا چند شهروند زندگي مي‌كنند كه هر يك ممكن است مشترك بيش از يك خط تلفن همراه باشند كه روي يكي از سيم‌كارت‌هاي آنها كه در داخل يك گوشي هوشمند قرار گرفته، به احتمال زياد حداقل يكي از شبكه‌هاي اجتماعي تلگرام، اينستاگرام، واتس‌اپ، ايمو و... نصب شده است.

    ضريب نفوذ بالاي شبكه‌هاي اجتماعي در ميان مردم و پرسه‌زدن و گردش روزانه در آنها به‌عنوان يكي از امور جاري زندگي، باعث شده تا به ابزاري قدرتمند و تقريبا بدون رقيب در اطلاع‌رساني و جهت‌دهي به افكار عمومي ‌تبديل شوند. تجميع قابليت‌هاي رسانه‌هاي مختلف مانند تلويزيون، روزنامه و راديو در اين پديده يعني شبكه‌هاي اجتماعي موجب شده كه به ابزاري قدرتمند با كارايي قابل توجه در عرصه سياست تبديل شود و به‌عنوان برگي كه در صورت هوشمندي مي‌تواند برگ برنده نامزدهاي بسياري از احزاب و افراد در رويدادهاي مهم سياسي و ملي محسوب شود، به‌كار گرفته شود.

    بازخواني پرونده

    بسياري تاثير شبكه‌هاي اجتماعي بر رويدادهاي سياسي و ملي در ايران را انتخابات دهمين دوره مجلس شورای اسلامی مي‌دانند؛ انتخاباتي كه طي اعلاميه‌ها و پوسترهاي نامزدهاي انتخابات از روي ديوارهاي واقعي به ديوارهاي مجازي انتقال يافت و سراسر شبكه‌هاي اجتماعي مملو از كانال‌ها و اخبارهاي متعلق به نامزدهايي شد كه به قصد تصدي يك صندلي سبز در بهارستان تصميم داشتند از تمامي ظرفيت‌هاي شبكه‌هاي مجازي استفاده كنند.

    اما باز شدن پاي شبكه‌هاي اجتماعي به رويداد مهمي ‌همچون انتخابات به كمي‌قبل تر بازمي‌گردد، زماني كه انتخابات رياست‌جمهوري سال 88 برگزار شد و كمي ‌پس از اعلام آراي عمومي، قضيه اعتراض به نتيجه انتخابات و در پي آن تجمع‌هاي خياباني شكل گرفت. در واقع نخستين نقش شبكه‌هاي اجتماعي بر رويدادهاي ملي در ايران، هنگامي‌ درك شد كه شبكه‌هاي اجتماعي و به‌ويژه فيس‌بوك و توييتر به‌عنوان يك ابزار ارتباطي فعال، توانستند كاربران را به نقش‌آفريني در مناسبت‌هاي سياسي و در نهايت تعيين سرنوشت ملي‌شان دعوت كنند؛ تحولاتي كه بعدها زمينه‌ساز فيلترينگ سختگيرانه فيس‌بوك و توييتر در ايران شد.

    در واقع پس از انتخابات دوره نهم رياست‌جمهوري بود كه براي نخستين بار نقش شبكه‌هاي اجتماعي، هم براي مردم و هم براي مسوولان به‌خوبي روشن و باعث شد كه در مناسبت‌هاي بعدي، هر يك از ذي‌نفعان درصدد بهره‌برداري حداكثري از اين امكان به‌عنوان اهرم تاثيرگذار در بروز نتيجه برآيند.

    لذا در طول حدود هفت سال پس از انتخابات سال 88، شبكه‌هاي اجتماعي كم‌وبيش بر تمامي رويدادهاي اجتماعي و سياسي پيش‌آمده در اين مدت، از انتخابات رياست‌جمهوري دوره يازدهم گرفته تا شوراي شهر و حتي شوراياري‌ها به‌طور محسوسي تاثير گذاشته و به نقش‌آفريني پرداختند. تا اينكه در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی كه اسفندماه 94 برگزار شد، به‌عنوان پديده انتخابات شناسايي و پذيرفته شدند. در اين ميان انتخابات مجلس كه با انتخابات پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری مقارن شده بود، به‌دليل حضور شبكه‌هاي اجتماعي در فضایی کاملا متفاوت برگزار شد و تفاوت‌هايی بسيار جدی با دوره‌های گذشته داشت، به‌طوري كه پيروز واقعي اين دو كارزار را افرادي تشكيل دادند كه توانستند بر موج قوي و قدرتمند شبكه‌هاي اجتماعي روي افكار عمومي ‌سوار شوند و به كسب آرا بپردازند.

    خدمتي كه توييتر به ميلياردر كرد

    «فيس‌بوک و توييتر در پيروزی من نقش کليدی ايفا کرده‌‌اند و با اينکه هيلاری کلينتون بسيار بيشتر از من برای تبليغات ديجيتالي و سنتی هزينه کرد، ولی نتيجه نشان داد که فيس‌بوک، اينستاگرام، توييتر و... قدرتی بیشتر از پول دارند و فکر می‌کنم همین شبکه‌ها بودند که باعث شدند من پیروز میدان شوم». اين جمله يكي از جنجال‌برانگيزترين و معروف‌ترين اظهاراتي بود كه اندكي پس از پيروزي ميلياردر آمريكايي در انتخابات رياست‌جمهوري از سوي وي نقل شد.

    انتخابات ریاست‌جمهوری 2016 ایالات متحده آمريكا را مي‌توان نقطه عطفي دانست كه طي آن شبکه‌های اجتماعی نقشی محوری را در معرفی کمپین‌ها و نامزدها به رای‌دهندگان ایفا کردند، به‌طوري كه سرانجام باعث شد تا روزنامه‌ها و خبرگزاري‌هايي كه در كارزار انتخاباتي جانب رقيب دموكرات يعني هيلاري كلينتون را گرفته بودند، به شبكه‌هاي اجتماعي مانند فيس‌بوك و توييتر كه رقيب جمهوريخواه، دونالد ترامپ در به‌كارگيري آنها به نفع خود سنگ تمام گذاشته بود، نتيجه را واگذار كنند و شايد اين براي اولين بار بود كه رسانه‌هاي سنتي مغلوب رسانه‌هاي مدرن مانند شبكه‌هاي اجتماعي مي‌شوند، به‌طوري‌كه طبق آمار واصله تقریبا نیمی از افراد واجد شرایط برای آگاهی از بزرگ‌ترین انتخابات کشورشان، به شبکه‌های اجتماعی رجوع کرده‌اند و در همين راستا مردم آمریکا در مجموع بیش از 1284 سال زمان صرف خواندن محتوای شبکه‌های اجتماعی ترامپ و به‌ويژه توييتر کرده‌اند، درحالی‌که کسب همین مقدار توجه از طریق تبلیغات تجاری هزینه‌ای بالغ بر 380 میلیون دلار دربر داشت. در مقابل، استفاده هیلاری کلینتون از خدمات رایگان شبکه‌های اجتماعی معادل با رقمی 100 میلیون دلاری بوده است که نتيجه نهايي نيز خود مويد اين واقعيت بود كه رقيبي كه بهره‌برداري بيشتري از رسانه‌هاي اجتماعي داشت، سرانجام پيروز ميدان شد.

    البته پيشگام استفاده از رسانه‌هاي اجتماعي به نفع يك نامزد، به‌خصوص در انتخابات رياست‌جمهوري ايالات متحده آمريكا، باراك اوباما در انتخابات 2008 است، به‌طوري كه انتخابات آن سال «انتخابات فيس‌بوكي» نام گرفت. در هر صورت از آن زمان تا كنون، شبكه‌هاي اجتماعي اثبات كرده‌اند كه فراتر از يك فناوري هستند و مي‌توانند قوي‌تر از هر رسانه ديگري در عرصه سياست و ساير حوزه‌هاي تاثيرگذار بر زندگي انسان‌ها ظاهر شوند.

    عمليات ضد كودتا توسط شبكه‌هاي اجتماعي در تركيه

    نقش شبكه‌هاي اجتماعي، تنها در تعيين نتيجه آرا در مناسبتي همچون انتخابات نيست، بلكه سد مهمي ‌در جلوگيري از يك رويداد نيز به‌شمار مي‌رود و مي‌تواند به‌عنوان عامل تعيين‌كننده در مهندسي معكوس آن پديده باشد. بارزترين نمونه اين مهم، كودتاي نافرجام 2016 تركيه بود كه طي آن گروهی از نظامیان که بخشی از ارتش ترکیه را تشكيل مي‌دادند، تلاش کردند تا حکومت را در دست بگیرند. در اين رويداد، رسانه ملي يعني تلويزيون و راديو در تركيه به دست افراد كودتا افتاد و از اين رو تصور مي‌شد كه با توجه به نقش تلويزيون در جهت‌دهي به افكار عمومي، بازي به سمت كودتاچيان تغيير پيدا كند و بتوانند با ارسال پيام‌هاي صوتي و تصويري، حمايت مردم را به نفع بقاي خود جلب كنند.

    اين در حالي بود كه سوي ديگر اين رويداد، دولت تركيه قرار داشت كه با استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي به كاربران اين پيغام را مي‌داد كه با ريختن در خيابان‌ها از رجب طيب اردوغان حمايت كنند. گرچه پشت پرده اين رويداد همچنان با ابهامات فراواني همراه است، اما بديهي است كه در كودتاي تركيه، شبكه‌هاي اجتماعي با حمايت از دولت، نقشي شبيه خنثي‌كننده كودتا را ايفا كردند و به‌مثابه عمليات ضدكودتا به كمك نيروهاي دولتي آمدند و كودتاچيان نيز با در اختيار گرفتن ظرفيت‌هاي تلويزيون و راديو نتوانستند به اهداف خود دست پيدا كنند.

    شمشير دولبه در دست كابينه دوازدهم

    مروري بر نقش شبكه‌هاي اجتماعي در تعيين سرنوشت سياست كشورها نشان مي‌دهد، **با توجه به انتخابات پيش رو در ايران، پيروز ميدان، حزب يا فردي خواهد بود كه بتواند با استفاده از شناسايي فرصت‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي ولو فيلترشده، نبض افكار عمومي ‌را به‌‌دست گيرد و نتيجه آرا را به‌نفع خود تغيير دهد.** اين ادعا را تنها تجربه‌هاي ملي و جهاني تاييد نمي‌كند؛ با توجه به تازه‌ترين آمار شوراي‌عالي فضاي مجازي، در مجموع 52 ميليون كاربر ايراني عضو شبكه‌هاي اجتماعي هستند. در اين ميان با توجه به ضريب نفوذ بيش از 50 درصدي اينترنت در ايران، بیش از ۴۰ میلیون گوشی موبایل هوشمند در اختیار کاربران ایرانی قرار دارد كه روي 30 ميليون آنها يك يا چند شبكه اجتماعي خارجي نصب شده است. اما چگونگي توزيع استفاده شبكه‌هاي اجتماعي روي گوشي‌هاي ايرانيان نيز قابل توجه است. در اين خصوص تلگرام و با فاصله قابل توجهي پس از آن اينستاگرام و واتس‌اپ قرار دارند. بر اين اساس **تلگرام كه جزو شبكه‌هاي اجتماعي نه‌چندان پرطرفدار در جهان است و در ميان ده تايي‌هاي برتر نيز جايگاهي ندارد، در ايران از محبوبيت قابل توجهي برخوردار است، به‌طوري كه تعداد کاربران ایرانی تلگرام ۲۴ میلیون، واتس‌اپ ۱۴ میلیون و اینستاگرام نیز در حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیون عضو دارد. **

    گرچه طبقه‌بندي مشخصي از جنسيت، سطح سواد، شغل و مهارت‌هاي كاربران شبكه‌هاي اجتماعي موجود نيست، اما گمان مي‌رود جوانان و زنان عمده‌ترين كاربران شبكه‌هاي اجتماعي باشند كه مي‌توانند نتيجه آراي دوازدهمين دوره انتخابات رياست‌جمهوري را به نفع خود تغيير دهند. گرچه اين قضيه به‌دليل محدوديت تعداد نامزدها در انتخابات رياست‌جمهوري پيش رو مصداق چنداني ندارد، اما عموما نامزدهاي مستقل و جوان و چه‌بسا كمتر داراي سرمايه، مي‌توانند با بهره‌مندي از ظرفيت‌هاي فضاي مجازي و به‌خصوص شبكه‌هاي اجتماعي اقبال بيشتري را در ساير انتخابات‌ كشور به‌دست بياورند.

    در ادامه بد نيست به تحليل جغرافياي تاثيرگذاري شبكه‌هاي اجتماعي بر انتخابات رياست‌جمهوري دوره دوازدهم بپردازيم. بررسي‌ها نشان مي‌دهد طي چهار سال اخير، بيش از 40 شبكه اجتماعي روي تلفن همراه كاربران ايراني نصب شده است كه از ميان آنها تلگرام، اينستاگرام، فيس‌بوك و توييتر به ترتيب داراي بيشترين تعداد كاربر هستند. البته در اين ميان لاين، اسكايپ، ايمو، بي‌تالك، واتس‌اپ، وايبر و گوگل‌پلاس نيز داراي كاربراني در ميان ايرانيان هستند كه با توجه به تعداد پايين طرفداران در رتبه‌هاي بعدي قرار مي‌گيرند.

    اما در ميان شبكه‌هاي اجتماعي يادشده، تلگرام به‌دليل اختصاص بيشترين كاربر و عدم فيلترينگ داراي بيشترين تاثيرگذاري در انتخابات رياست‌جمهوري است. پيش‌بيني شده پس از تلگرام، اينستاگرام و در ادامه به ترتيب فيس‌بوك و توييتر نيز رتبه‌هاي بعدي را در نقش‌آفريني انتخابات تشكيل مي‌دهند. نكته قابل توجه اين است كه توييتر كه در چنين رويدادهايی داراي نقش رسانه‌اي پررنگ در جهان است و مهم‌تر از همه داراي امكان راستي‌آزمايي پيام‌هاست، در ايران داراي رتبه چهار است.

    چالش‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي در انتخابات

    گرچه شبكه‌هاي اجتماعي، نقطه عطفي در رقم زدن سرنوشت رويدادهاي سياسي كشور به‌شمار مي‌روند و بدون ترديد پديده انتخابات دوره دوازدهم لقب خواهند گرفت، اما داراي چالش‌هاي بسياري نيز هستند.

    بر اين اساس، **ورود شبكه‌هاي اجتماعي به عرصه انتخابات مي‌تواند فرصت‌هاي بسياري را براي تمامي ذي‌نفعان اين رويداد به‌وجود آورد كه در ميان مي‌توان به كم‌هزينه بودن تبليغات در اين شبكه در مقايسه با رسانه‌هاي سنتي، امكان دسترسي مداوم نامزدها و مردم به اين شبكه‌ها و عاري بودن از محدوديت زماني ممنوعيت تبليغات يك روز پيش از انتخابات، سرعت بالاي گردش اطلاعات، امكان تحليل الگوريتم‌هاي مربوط به محتواي مبادله‌شده توسط شبكه‌هاي اجتماعي و در پي آن پيش‌بيني نتيجه انتخابات اشاره كرد. **

    شبکه‌ای بودن این فضا و ایجاد فرصت برای نشر و بازنشر یک مطلب، صرف کمترین زمان برای شناختی نسبی درخصوص نامزدها و شعارها و برنامه‌هایشان، صرفه‌جويي در مصرف كاغذ و مهم‌تر از همه افزایش شور انتخاباتی برای افزايش درصد مشارکت مردم در انتخابات و رونق بحث و تحلیل کاندیداها در مقابل یکدیگر از ديگر مزاياي شبكه‌هاي اجتماعي است. **اما تهديدهاي آن نيز مي‌تواند بسيار جدي و مهلك باشد. تخریب رقبا در عرصه فعالیت‌های انتخاباتی شامل انتشار عکس، فیلم و مطالب تخریبی کاندیداها علیه یکدیگر، اعتبارنداشتن برخی مطالب روایت‌شده و نشر اکاذیب، جوسازی‌های روانی، انحراف افکار عمومی و ایجاد شبهه، انتشار تهمت و افترا و ضربه زدن کاندیداها از این طریق به همدیگر از جمله تهدیدهای استفاده از فضای مجازی در زمان انتخابات است که بیشتر کاندیداها و هوادارانشان را با مشکل روبه‌رو می‌کند.**

    چه‌بسا اين قضيه در انتخابات اخير مجلس شوراي اسلامي ‌به‌وضوح مشاهده شد. در اين رقابت، نامزدها با هدف جلب حداكثر آرا به تولید هجمه عظیمی ‌از محتوا در شبکه‌های اجتماعی و به‌خصوص تلگرام پرداختند و اين جريان موجب خارج شدن از حالت اطلاع‌رسانی و تبلیغاتی و گرفتن حالتي زردگونه به خود شد.

    چانه‌زني بر سر تعرفه تبليغات انتخاباتي

    جلب سرمايه و ميزان هزينه‌كرد در تبليغات نامزدهاي رياست‌جمهوري، بدون ترديد يكي از اصلي‌ترين دغدغه‌هاي افراد مدعي براي تصدي اين پست است.

    بررسي‌هاي انجام‌شده نشان مي‌دهند، ميزان هزينه صرف‌شده براي تبليغات در شبكه‌هاي اجتماعي در ايران در عين حال كه داراي بازتاب گسترده‌اي است، كم‌هزينه نيز هست. در اين ميان تلگرام با اختصاص بيشترين كاربر به خود، داراي هزينه‌اي بسيار كمتر از آن چيزي است كه بابتش نصيب نامزدها مي‌شود. بنابراين با توجه به نبود تعرفه مشخص و تعيين‌شده، هزينه تبليغات در تلگرام متاثر از چانه‌زني بوده و تقريبي است. بر اين اساس، هزينه تبليغات در يك كانال تلگرامي‌كه داراي بيش از 800 هزار نفر عضو است، مبلغ 500 هزار تومان برآورد شده است كه با اين وجود بسيار مقرون به‌صرفه به‌نظر مي‌رسد.

    در شبکه اجتماعی اینستاگرام مبلغ حتي از تلگرام نيز پايين‌تر است، به‌طوري كه بسته به درخواست کاربر، برای یک ساعت قرار دادن تبلیغ در صفحه‌اي كه 100 هزار تا 700 هزار دنبال‌کننده دارد، رقمي‌حدود 20 تا 100 هزار تومان مطالبه مي‌شود. اما در فیس‌بوک با وجود اينكه در ايران فيلتر است، هزينه تبليغات بالاتر است، به‌طوري كه برای هر لایک یک صفحه فیس‌بوکی حداقل 100 تومان و به‌ازای هر هزار نفر عضوگیری نیز مبلغ 25 هزار تومان اخذ می‌شود؛ یعنی برای به‌دست آوردن 100 هزار نفر عضو فیس‌بوکی بايد 25 میلیون تومان هزینه شود که البته به‌صرفه نیست.

    لزوم و نحوه نظارت بر تبليغات

    نقش تاثيرگذار شبكه‌هاي اجتماعي بر انتخابات مجلس دهم از يك‌سو و اقبال قابل توجه اين اپليكيشن‌ها در ميان كاربران از سوي ديگر موجب شد تا در اسفندماه 94 دستورالعمل فعالیت تبلیغاتی انتخابات در فضای مجازی توسط شوراي‌عالي فضاي مجازي تدوین و ابلاغ شود.

    هدف از تدوین و ابلاغ اين دستورالعمل كه داراي 14 ماده و يك تبصره است، بهره‌گیری از فرصت‌های فضای مجازی برای ایجاد شور انتخاباتی، افزایش مشارکت مردمی در انتخابات، مقابله با تخریب و شائبه‌افکنی علیه نامزدها، ضابطه‌مند کردن استفاده از فضای مجازی و تسری قوانین و مقررات انتخاباتی در بخش‌های قابل تسری به فضای مجازی به‌ استناد قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانه‌ای و قوانین انتخاباتی است. مطابق اين بخشنامه، نامزدهای انتخابات مکلف شدند پيش از استفاده از وبگاه و شبکه‌های پیام‌رسان اجتماعی در امر تبلیغات انتخابات، عنوان شبکه و نشانی مربوطه را به هیات اجرایی مرکز حوزه انتخابیه و هیات نظارت مربوطه اعلام كنند. نامزدهای نمایندگی و طرفداران آنان به‌هیچ‌وجه مجاز به تبلیغ علیه نامزدهای دیگر در فضای مجازی نبوده و تنها می‌توانند شایستگی‌های خود یا داوطلب مورد نظرشان را مطرح كنند.

    همچنين طبق ماده 8 اين آيين‌نامه، هر گونه توهین، تهمت، افترا و انتشار اسرار مطابق قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانه‌ای توسط نامزدهای انتخاباتی در فضای مجازی ممنوع بوده و با متخلفان طبق قوانین و مقررات برخورد خواهد شد.

    مسوولیت حسن اجرای این دستورالعمل را ستاد انتخابات کشور به عهده دارد. به این منظور کمیته‌ای متشکل از نمایندگان تام‌الاختیار وزارتخانه‌های کشور، اطلاعات، فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیروی انتظامی (پلیس فتا) تشكيل شده است كه مطابق این دستورالعمل بر تبلیغات نامزدهای انتخابات در فضای مجازی نظارت دارد.

    چقدر تعيين‌كننده؟

    گرچه نقش شبكه‌هاي اجتماعي در تعيين سرنوشت رويدادهاي مهم ملي بلامنازع و غير قابل انكار است، اما مستلزم رعايت و توجه به نكات حساس و كليدي است كه در صورت بي‌توجهي مي‌تواند همچون چاقوي دولبه به جاي استفاده براي نجات جان يك بيمار در اتاق عمل، در قلب عابري پياده در يك نزاع خياباني اصابت كند. اين بدان معناست كه **لزوما كليك‌هاي بالا، لايك‌هاي بسيار، حمايت كانال‌هايي با اعضاي فراوان نمي‌تواند به‌معناي برنده شدن قطعي يك نامزد باشد؛ زيرا در دنياي فناوري همواره ميانبرهايي براي جلب نظر كاربراني وجود دارد كه درصدد بهره‌مندي از فضاي مجازي براي دستيابي به اهدافشان هستند.**

    نكته قابل تامل ديگر اين است كه تمامي واجدان شرايط شركت در انتخابات در شبكه‌هاي اجتماعي حضور ندارند و ممكن است كساني كه عضو شبكه‌هاي اجتماعي هستند نيز به پاي صندوق‌هاي راي كشيده نشوند. از اين روي نامزدها نبايد تمام سرمايه خود را در حوزه تبليغات به شبكه‌هاي اجتماعي معطوف كنند و براي جلب آرا از ساير شيوه‌هاي سنتي مانند سفارش آگهي در رسانه‌ها، چاپ بنر و نصب آن در مكان‌هاي عمومي، راه‌اندازي پايگاه‌هاي اطلاع‌رساني و نيز سايت استفاده كنند. بنابراين مي‌توان گفت،** شبكه‌هاي اجتماعي نقش بسيار موثري را در انتخابات پيش رو ايفا خواهند کرد و نامزدي به پيروزي نزديك خواهد بود كه روي اين موج سوار باشد. اما با وجود موثر بودن، تعيين‌كننده نيستند و نمي‌توان به پيش‌بيني آنها قاطعانه اعتماد كرد. **

    دیدگاه خود را وارد کنید:

    ثبت دیدگاه

    ویژه نامه

    ویژه نامه 100 شرکت برتر ایران

    تبلیغات

    SUHD TV SAMSUNG