دولت موبایل و ضرورت‌های توسعه الکترونیکی
عصر ارتباط - اولین و پر تیراژ ترین هفته نامه ict کشور

دولت موبایل و ضرورت‌های توسعه الکترونیکی

  • 30


    "ﻫﮕﻞ"ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻌﺮﻭﻓﻲ ﺩﺭ ﺧﺼﻮﺹ ﺍﻣﻮﺭ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‌ﺷﺪﻩ ﺩﺍﺭﺩ ﻛﻪ ﻣﻲ‌ﮔﻮﻳﺪ :" ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‌ﺷﺪﻩ ﻣﻲ‌ﺩﺍﻧﻴﻢ، ﺻﺮﻓﺎ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﺩﻟﻴﻞ ﻛﻪ ﻣﺎ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‌ﺷﺪﻩ ﻓﺮﺽ ﻣﻲ‌ﻛﻨﻴﻢ، ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‌ﺷﺪﻩ ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻧﻤﻲ‌ﺷﻮﺩ". ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﻧﮕﺎﻩ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ ﻛﻪ ﺟﻬﺎﻥ ﻣﺠﺎﺯﻱ ﺑﺮﻓﺮﺽ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‌ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻥ، ﻳﻜﻲ ﺍﺯ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ‌ﺗﺮﻳﻦ ﭘﺪﻳﺪﻩ‌هاﻱ ﻋﺼﺮ ﺟﺪﻳﺪ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﺟﻬﺎﻥ ﺩﻭ ﻓﻀﺎيی ﺷﺪﻩ ﺟﺪﻳﺪ، ﺩﺭ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌ﺭﻳﺰﻱ‌هاﻱ ﻣﺤﻠﻲ، ﺷﻬﺮﻱ ﻭ ﻫﻢ ﺩﺭ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌ﺭﻳﺰﻱ‌هاﻱ ﻣﻠﻲ ﻭ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺻﺮﻓﺎ ﺑﻪ ﻇﺮﻓﻴﺖ‌هاﻱ ﺟﻬﺎﻥ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ ﻭ ﻛﻤﺘﺮ " ﻇﺮﻓﻴﺖ‌هاﻱ ﺟﻬﺎﻥ ﻣﺠﺎﺯﻱ " ﻣﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﺟﺪﻱ ﻗﺮﺍﺭ ﻣﻲ‌ﮔﻴﺮﺩ. ﺫﻫﻨﻴﺖ‌ها ﻭ ﻓﺮﺍﻳﻨﺪﻫﺎﻱ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻫﻤﭽﻨﺎﻥ ﺍﺯ " ﻣﺠﺎﺯﻱ‌ﮔﺮﺍیی " ﻭ " ﻣﺠﺎﺯﻱ ﺷﺪﻥ " ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺩﺍﺭﻧﺪ ﻭ ﺩﺭ ﻓﻀﺎﻱ " ﻣﺠﺎﺯ‌ﺑﻮﺩﮔﻲ "، ﭘﻴﻮﻧﺪﻫﺎﻱ ﺁﻧاﻟﻮﮒ ﻭ ﻧﮕﺎﻩ ﺁﻧاﻟﻮﮒ ﻭﺟﻪ ﻏﺎﻟﺐ ﺯﻧﺪﮔﻲ ﻣﺎ ﺭﺍ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲ‌ﺩﻫﺪ.

    پیشینه

    ﺍﮔﺮ ﻛﻤﻲ ﺑﻪ ﻋﻘﺐ ﺑﺮﮔﺮﺩﻳﻢ، ﺍﺑﺘﺪﺍ ﺷﺎﻫﺪ ﺣﻀﻮﺭ ﻛﻢ‌ﺭﻧﮓ ﺭﺍﻳﺎﻧﻪ‌هاﻱ ﺷﺨﺼﻲ ﺑﻮﺩﻳﻢ. ﺯﻣﺰﻣﻪ ﭘﺎﻳﺎﻥ ﺑﺨﺸﻴﺪﻥ ﺑﻪ ﻗﺪﺭﺕ ﺧﻴﺮﻩ‌ﻛﻨﻨﺪﻩ ﺭﺍﻳﺎﻧﻪ‌هاﻱ ﺷﺨﺼﻲ، ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻧﻲ ﺁﻏﺎﺯ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺍﻧﺪﻳﺸﻪ " ﺭﺍﻳﺎﻧﻪ‌ﺍﻱ ﻛﺮﺩﻥ ﻓﺮﺍﮔﻴﺮ " ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۱۹۹۶ ﻣﻄﺮﺡ ﺷﺪ ﻭ ﻧﻮﻳﺪ ﺁﻣﺪﻥ ﺭﺍﻳﺎﻧﻪ‌هاﻱ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ، ﺍﺯ ﺳﺎﻝ ۱۹۹۸ به‌صوﺭﺕ ﻣﻌﻨﺎﺑﺨﺶ ﻭ ﻗﺎﺑﻞ ﭘﺬﻳﺮﺵ ﻣﻄﺮﺡ ﺷﺪ. ﺩﺭ ﻭﺍﻗﻊ ﻗﺪﺭﺕ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻧﻲ ﺟﺪﻱ ﺷﺪ ﻛﻪ ﺩﻳﻮﺍﻳﺲ‌هاﻱ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮ ﻭ ﺻﻨﻌﺖ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺑﻪ ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ ﺍﺗﻔﺎﻕ ﺍﻓﺘﺎﺩ. ﺍﻳﻦ ﺍﺗﻔﺎﻕ ﺑﻪ ﺩﻭ ﺩﻟﻴﻞ ﻛﺎﺭ ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ‌ﺍﻱ ﺑﻮﺩ :

    ۱.ﺣﺎﻓﻈﻪ ﻛﻮﭼﻚ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ  

    ۲.ﻛﻮﭼﻚ ﺑﻮﺩﻥ ﺩﻛﻤﻪ‌هاﻱ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ.

    ﺷﻌﺎﺭ ﺍﺻﻠﻲ ﻣﺎﻳﻜﺮﻭﺳﺎﻓﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺁﻏﺎﺯ ﺗﺎ ﺣﺪﻭﺩﻱ ﺗﺨﻴﻠﻲ ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻣﻲ‌ﺷﺪ، " ﻳﻚ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮ ﺑﺮ ﺭﻭﻱ ﻫﺮ ﻣﻴﺰ ﻭ ﺩﺭ ﻫﺮ ﺧﺎﻧﻪ " ﺑﻮﺩ. ﻭﻟﻲ ﺑﺎ ﺭﻭﻳﻜﺮﺩ ﻧﻈﺎﻡ ﻓﺮﺍﮔﻴﺮ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮﻱ، ﺍﻳﻦ ﺷﻌﺎﺭ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ " ﻳﻚ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮ ﺩﺭ ﻫﺮ ﺟﻴﺐ " ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﻣﺎﻣﻮﺭﻳﺖ ﺍﻭﻟﻴﻪ ﻣﺎﻳﻜﺮﻭﺳﺎﻓﺖ ﺩﻳﮕﺮ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻱ " ﻓﻀﺎﻱ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ " ﺟﺪﻳﺪ ﻧﻴﺴﺖ. ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﺍﺳﺎﺱ ﻣﺎﻳﻜﺮﻭﺳﺎﻓﺖ ﻣﺎﻣﻮﺭﻳﺖ ﺍﺻﻠﻲ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﻫﺪﻑ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺩﺍﺩ ﻛﻪ " ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻗﺪﺭﺕ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﻣﺮﺩﻡ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﻧﺮﻡ‌ﺍﻓﺰﺍﺭ ﻓﺮﺍﮔﻴﺮ، ﺩﺭ ﻫﺮﺯﻣﺎﻥ، ﺩﺭ ﻫﺮ ﻣﻜﺎﻥ ﺑﺎ ﻫﺮ ﻭﺳﻴﻠﻪ‌ﺍﻱ".

    **ﺩﺭ ﻓﺮﺍﻳﻨﺪﻫﺎﻱ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ، ﺳﻴﺎﺳﻲ ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻣﻲ‌ﺗﻮﺍﻥ ﮔﻔﺖ ﺯﻣﻴﻨﻪ‌ﺳﺎﺯ ﺍﻳﺪﻩ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ، " ﺗﺠﺎﺭﺕ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ" ﻭ ﻳﺎ "ﺑﺎﺯﺭﮔﺎﻧﻲ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ" ﺑﻮﺩ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺍﻭﺍﺧﺮ ﺩﻫﻪ ۹۰ ﻣﻴﻼﺩﻱ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺖ ﻛﻪ ﺑﺪﻧﺒﺎﻝ ﺗﺤﻘﻖ " ﺗﺠﺎﺭﺕ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ"، "ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺑﺎ  ﺻﺪﺍ "  ﻭ " ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮﻧﻲ" ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺑﻮﺟﻮﺩ ﺁﻣﺪ. ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﻧﺪ، ﺍﻳﺪﻩ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۲۰۰۱  ﻣﻄﺮﺡ ﺷﺪ ﻭ ﺳﺎﺯ ﻭ ﻛﺎﺭﻫﺎﻱ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌ﺍﻱ ﺁﻥ ﺁﻏﺎﺯ شد ﻭ ﺑﺎ ﺍﻭﻟﻴﻦ ﻛﻨﻔﺮﺍﻧﺲ ﺍﺭﻭﭘﺎیی ﺩﺭ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﺳﺎﺳﻜﺲ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۲۰۰۵ ﭘﺮ ﺭﻧﮓ‌ﺗﺮ ﺷﺪ ﻭ ﺩﺭ ﻳﻚ ﻓﺮﺍﻳﻨﺪ ﻛﺎﺭﺑﺮﺩﻱ ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺖ.**

    دولت موبایل چیست؟

    یکی از شیوه‌‌های رای‌گیری الکترونیکی، رای‌گیری سیار بوده است. با این حال، مطالعه دیگری که اخیراً در انگلستان انجام شد، نشان می‌دهد به موازات این تمایل کلی به رای‌گیری الکترونیکی و علاقه به رای‌گیری سیار، بسیاری از شهروندان ظاهراً تمایلی به استفاده از پیام متنی ندارند.

    بر اساس این مطالعه، "پاسخ‌دهندگان مسن‌تر احساس می‌کردند که این روش برای آنها مناسب نیست، زیرا نمی‌دانستند چگونه پیام متنی بفرستند." جالب اینکه در این مطالعه آمده است که "پاسخ‌دهندگان جوانتر و آنهایی که از پیام متنی استفاده ‌کردند، احساس می‌کردند که این روش، گزینه آسانی است، اما تعداد اندکی مایل به استفاده از آن بودند." چرا همان پاسخ‌دهندگانی که معتقدند مزایای کلیدی رای‌گیری الکترونیکی، آسانی و سرعت است، از آن استفاده نمی‌کنند؟ آنها در پاسخ به این پرسش چنین گفتند: « این برداشت وجود دارد که پیام متنی، آن‌قدر سطحی و غیرجدی است که از آن نمی‌توان برای رای‌گیری استفاده کرد و اینکه ارسال پیام متنی، یک ابزار ارتباطی "تفننی" است که برای رای‌گیری، مناسب نیست. ظاهراً دیدگاه‌هایی که در مورد فناوری وجود دارد، عامل اصلی در تعیین تمایل شهروندان انگلیسی به استفاده از روشهای الکترونیکی رای‌گیری است.

    این یافته‌ها ممکن است معانی ضمنی گسترده‌تری برای تمام کاربردهای دولت موبایل داشته باشند و با مشکلاتی که در فیلیپین در زمینه ارسال پیام‌های تقلبی و فکاهی گسترده به سیستم‌های دولت موبایل وجود دارد، سازگاری داشته باشد. آنها همچنین نشان می‌دهند که سیستم‌های رای‌گیری سیار را - در صورت عرضه - باید مجرایی در میان چندین مجرای رای‌گیری- پستی، اینترنتی و تلفنی- دانست.

    مدیریت سیار: بهبود عملیات داخلی در بخش دولتی

    دولت موبایل همچنین فرصت‌هایی را برای بهبود عملیات داخلی در سازمان‌های دولتی فراهم می‌کند. در این مورد نیز نمونه‌های اندکی از این گونه کاربردها در اقتصادهای در حال توسعه-در حال گذار وجود داشته است.

    یک پتانسیل دیگر فناوری بی‌سیم آن است که می‌تواند محیط نفوذناپذیری را برای کارکنان دولت فراهم کند تا دایماً در ارتباط با وسایل الکترونیکی باشند. اطلاعات و خدمات به‌روز در زمینه رابطه دولت با کارکنان (G۲E) را می‌توان در هر زمان ارایه کرد؛ خواه داده‌های مورد نیاز آنها در اینترنت، در شبکه سازمانی، یا در یک وسیله قابل حمل تحت کنترل آنها باشد. دولت موبایل می‌تواند مزایای بالقوه‌ای برای بخش دولتی داشته باشد، اما آن نیز با چالش‌هایی روبروست که در زیر به آنها می‌پردازیم.

    مزایـای دولت موبایل

    **مهمترین مزیتی که دولت موبایل دارد، پتانسیل مرزشکنی آن است: یعنی واقعاً امکان کار کردن در هر جا و هر زمان را فراهم می‌کند و به ایجاد یک سیستم عصبی دیجیتال یکپارچه برای دولت کمک می‌کند. به دلیل فوری بودن و راحتی آن، موانع بر سر راه خدمات دولتی را کاهش می‌دهد و شهروندان یا ارایه‌کنندگان خدمات را تشویق می‌کند که از این فناوری استفاده کنند.**

    این مزایای اصلی را می‌توان در مجموعه گسترده‌تری از مزایای دولت موبایل، به شرح زیر، متجلی دید:

    ـ افزایش بهره‌وری کارکنان دولت؛ دولت موبایل به کارکنان دولت امکان می‌دهد تا داده‌ها را دقیقاً در محل به سیستم‌های دیجیتال وارد کنند. این کار نه تنها گردآوری داده‌ها را به عملیات در زمان واقعی نزدیک‌تر می‌کند، بلکه زمانی را که کارکنان دولت صرف فعالیت‌های داده‌ای می‌کنند، کاهش می‌دهد و به این ترتیب، مقدار بیشتری از زمان آنها برای فعالیت‌های دارای ارزش افزوده و مرتبط با خدمات آزاد می‌شود.

    ـ افزایش کارایی کارکنان دولت؛ کارکنان دولت هم‌اکنون مجبورند با داده‌هایی کار کنند که آنها را دایماً در پیرامون خود - در مغز خود یا در فایل‌های قابل حمل – جابه‌جا می‌کنند. با استفاده از دولت موبایل، آنها می‌توانند کل دولت دیجیتال را با خود به محل مورد نظر ببرند و تصمیمات و اقدامات بسیار بهتر و سنجیده‌تری داشته باشند.

    ـ بهبود ارایه اطلاعات و خدمات دولت؛ دولت موبایل می‌تواند داده‌ها و خدمات را در هر زمان و هر مکان که شهروند حضور دارد، ارایه دهد. این امر، یک مزیت برای شهروندان دارد: آنها می‌توانند دسترسی فوری به هر چیزی که می‌خواهند داشته باشند و اصلاً مهم نیست که در کجا هستند. برای دولت‌ها نیز یک مزیت دارد: برای مثال، در ارسال هشدارهای ضد تروریستی یا دیگر اطلاعات بسیار مهم از نظر زمانی، دولت موبایل، بیشترین امکانات را فراهم می‌کند.

    ـ افزایش کانال‌ها برای تعاملات عمومی؛ دولت موبایل (در مواردی که به عنوان جانشین دیگر کانال‌ها به کار نمی‌رود) یک کانال اضافی را برای تمام دست‌اندرکاران دولتی- ارایه‌دهندگان خدمات، سیاستگذاران، مصرف‌کنندگان خدمات، نمایندگان جامعه مدنی- فراهم می‌کند و به این ترتیب، حق انتخاب‌ها را بیشتر می‌کند.

    ـ کاهش هزینه‌ها وافزایش مشارکت؛ امیدی که در ارتباط با فرایند سیاسی وجود دارد، آن است که دولت موبایل با کم کردن زمان و بیشتر کردن تلاش‌های ارتباطی، افزایش ارتباطات را تشویق خواهد کرد.

    چـالش‌های دولت موبایل

                 هزینه؛ **دولت موبایل نوعاً هنوز یک مجرای اضافی برای دولت الکترونیکی است که موجب هزینه‌های اضافی خواهد شد. این وضعیت تا زمانی که دولت موبایل بتواند واقعاً جانشین دیگر کانال‌های ارایه خدمات شود، ادامه خواهد داشت. با این حال، با توجه به تعداد افرادی که تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی احتمالاً همچنان بدون ابزارهای سیار خواهند بود، دولت موبایل، مشکلات جدی برای سیستم‌های مرتبط با شهروندان به وجود خواهد آورد.** بنابراین، چنین سیستم‌هایی احتمالاً به جای آنکه موجب جانشینی هزینه‌‌ها شوند، باعث افزایش هزینه‌ها می‌شوند. حداقل برخی دولت‌ها توانسته‌اند استراتژی‌های هزینه‌یابی نوآورانه، مانند استفاده از ترتیبات سهیم شدن در هزینه‌ها، را به کار گیرند.

                 شکاف دیجیتال سیار؛ همانگونه که گفته شد، همه تلفن همراه ندارند. به‌ طور خاص، گروههای مسن‌تر و فقیرتر جامعه از این فناوری محرومند. اگر قرار باشد دولت موبایل مزایایی داشته باشد، این گروهها از آنها برخوردار نخواهند شد. ضمنا یک چالش بر سر راه آن، حصول اطمینان از این است که دولت موبایل صرفاً راه دیگری نیست که در آن، داراها به قیمت زیان دیدن ندارها منتفع می‌شوند.

                 ذهنیت عمومی؛** بسیاری از افراد، وسایل موبایل - مخصوصاً تلفن‌های سلولار- را بیشتر ابزارهایی برای تفریح و سرگرمی‌ می‌دانند تا برای فعالیت‌های جدی. با این حال، سیاست، مساله‌ای جدی است که دربردارنده انتخاب‌های دشوار است. متحد و همسو کردن این دو دنیای ناسازگار ممکن است سخت باشد.** علامتی که در حال پدیدار شدن از این تنش زیربنایی است، استفاده از سیستم‌های دولت موبایل برای لودگی، نظیر ارسال پیام‌های دروغین است.

                 اعتماد/‌‌امنیت؛ اگر قرار باشد دولت موبایل، سیستم‌های پرداخت سیار یا دیگر خدمات دولتی را در بر‌گیرد، در این صورت باید از امنیت خوبی برخوردار باشد و قابلیت اعتماد را داشته باشد. تا کنون، همچنان یک شکاف در قابلیت اعتماد وجود دارد که باید از میان برود.

                 بیش از حد بودن داده‌ها؛ ابزارهای سیار، فشارهای دنیایی را افزایش می‌دهند که در آن، کاربران دایماً وصل هستند. این وصل بودن دایمی، تعداد پیام‌های در حال گردش را زیاد می‌کند و می‌تواند یک طوفان ارتباطی را به وجود آورد که بعضاً ارزشمند و بعضاً بی‌ارزش است.

    برنامه‌ریزان دولت موبایل به چه می‌اندیشند؟

    نخست، درک کنید که دولت موبایل، جانشین دولت الکترونیکی نیست. این ‌طور نیست که تمام کاربردها را بتوان با ابزارهای سیار محقق کرد و اصلاً نباید چنین باشد. این ‌طور نیست که تمام ارتباطات بی‌سیم، کم‌هزینه‌تر از ارتباطات با‌سیم باشند. **دولت موبایل را باید به عنوان بخشی از کلیت استراتژی و برنامه دولت الکترونیکی درک کرد و توسعه داد. ترکیب دقیق دولت موبایل و کاربردهای سنتی دولت الکترونیکی، به شرایط منحصر به فرد هر کشور بستگی دارد. یک عامل تعیین‌کننده مهم، وضعیت زیرساخت اطلاعاتی کشورهاست.**

    چه انتظاراتی از دولت موبایل باید داشت؟

                 کاربردهای دولت موبایل را عاقلانه انتخاب کنید. مطمئن شوید که بااهمیت هستند و در عین حال، مراقب باشید که مشکل‌ترین موارد نباشند.

                 مطمئن شوید که کاربرد مورد نظر، راحت و آسان است. نیاز خود به اطلاعات را با سطح آسایش (یا دلسردی) کاربران فناوری مورد نظر متوازن کنید.

                 در استقرار کاربردهای دولت موبایل، اطمینان حاصل کنید که شهروندان، آنچه را که کاربرد مورد نظر ادعا می‌کند می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن ارایه دهد، دقیقاً دریافت می‌کنند. اگر کاربرد مورد نظر، کانالی برای دریافت شکایات است، مطمئن شوید که مرتباً به شکایات در مورد وضعیت شکایت اصلی مراجعه می‌کنید تا زمانی‌ که مشکل حل شود.

                 مطمئن شوید که سیستم‌های پشتیبان مناسبی برای تحقق وعده‌های دولت موبایل وجود دارد.

                 شراکت‌ها - مخصوصاً با شرکت‌های مخابرات که ارایه‌دهنده خدمات سلولار هستند- مهم است. این شرکت‌ها اطلاعات بیشتری را در مورد امنیت، قابلیت اعتماد، کاربرد آسان و دیگر مسایل مرتبط با کاربردهای سیار ارایه می‌کنند. آنها همچنین ممکن است دارای کاربردهای سیار برای کارهایی باشند که می‌توان آنها را با نوع کارهای دولت‌ها سازگار کرد.

    دولت موبایل؛ ﺩﻭﻟﺖ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴکی

    ﻳﮑﯽ ﺍﺯ ﺧﺮﻭﺟﯽ‌هاﯼ ﺟﻬﺎﻥ مجاﺯﯼ، ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﻭ ﺣﮑﻤﺮﺍﻧﯽ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺍﺳﺖﮐﻪ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻭ ﻣﻨﻄﻖ ﺁﻥ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﺍﻳﺪﻩ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺍﺳﺘﺮﺍﺗﮋﻱ ﺣﻜﻤﺮﺍﻧﻲ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺩﻭﻟت ﺍﻟﻜﺘﺮﻭ ﻧﻴکی ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺿﻤﻦ ﻭﺟﻮﺩ ﺗﻔﺎﻭﺕ‌هاﻱ ﻛﺎﺭﻛﺮﺩﻱ ﺑﺎ ﺩﻭﻟﺖ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴکی  ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﭘﺎﺭﺍﺩﺍﻳﻢ ﺩﻭﻟﺖ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴکی، ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻣﻲﺷﻮﺩ. ﺍﻳﺪﻩ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﻳﻚ ﺍﻳﺪﻩ ﺳﺎﺩﻩ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﻃﺮﺍﺣﻲ  ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﺁﻥ "ﺩﺳﺘﺮﺳﻲ ﻓﻮﺭﻱ ﻭ ﻟﺤﻈﻪ‌ﺍﻱ ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﻭ ﺍﻃﻼﻋﺎﺕ ﺩﻭﻟﺘﻲ " ﺍﻣﻜﺎﻥ‌ﭘﺬﻳﺮ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ.

    "ﺩﻭﻟﺖ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴکی ﻣﻄﻠﻮﺏ "، ﺩﻭﻟﺘﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺁﺳﺎﻥ ﺍﺯ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺳ ﻄﺢ ﻣﺤﻠﻲ، ﻣﻠﻲ، ﻣﻨﻄﻘﻪ‌ﺍﻱ ﻭ  ﺩﺭ ﺭﻭﻧﺪﻫﺎﻱ ﺑﻴﻦ‌ﺍﻟﻤﻠﻠﻲ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﺩﺳﺘﺮﺳﻲ ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﺍﺯ ﺧﺎﻧﻪ، ﻣﺤﻞ ﻛﺎﺭ، ﻣﺪﺍﺭﺱ،  ﻛﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ‌ها ﻭ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻜﺎﻥ‌ها ﺭﺍ ﺑﻪ ﺩﻭﻟﺖ ﻭ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺩﻭﻟﺘﻲ  ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ. ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺴاله ﺩﺭ ﺧﺼﻮﺹ ﺩﻭﻟﺖ  الکترونیکی ﻣﻄﻠﻮﺏ، ﺗﺎﻣﻴﻦ ﺍﺑﻌﺎﺩ ﺧﺼﻮﺻﻲ ﻭ ﺍﻣﻨ ﻴﺘﻲ ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﺍﺳﺖ.

     ﺩﻭﻟﺖ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴکی ﻳﻚ ﺩﻭﻟﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻭﻟﻲ ﺑﺎ ﻇﺮﻓﻴﺖ‌هاﻱ ﻣﺘﻐﻴﺮ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻇﺮﻓﻴﺖ‌ﺳﺎﺯﻱ ﺍﻳﻦ ﺩﻭﻟﺖ ﺩﺭ ﻳﻚ ﭘﺎﺭﺍﺩﺍﻳﻢ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻭ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﺍﻧﻌﻄﺎﻑ ﺩﺭ ﺍﻧﻄﺒﺎﻕ ﺑﺎ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮﮊﻱ‌هاﻱ ﺟﺪﻳﺪ ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ ﺍﺳﺖ. ﺩﻭﻟﺖ ﺍﻟﻜﺘﺮونیکی ﺑﺎ ﻇﺮﻓﻴﺖ‌هاﻱ ﺧﺎﺹ ﻣﺜﻞ ﻛﺎﺭﺕ‌هاﻱ ﻣﻠﻲ ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ، ﻧﻈﺎﻡ ﺑﺎﻧﻜﻲ ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ، ﺍﻧﺘﺨﺎﺑﺎﺕ ﻭ ﺭﺍﻱ‌ﮔﻴﺮﻱ ﺍﻟﻜﺘرونیکی ﻭ ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺍﻧﻮﺍﻉ ﻓﺮﻡ‌هاﻱ  ﻋﻀﻮﻳﺖ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺍﻟﻜﺘﺮﻭﻧﻴﻜﻲ ﻭ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺑﻴﻦ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻭ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ‌ها ﻭ ﻧﻬﺎﺩﻫﺎﻱ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﺭﺍ ﺗﺤﻘﻖ ﻣﻲ‌ﺑﺨﺸﺪ.

    **ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺍﻳﺪﻩ‌ای است ﻛﻪ ﺣﻮﺯﻩ ﻓﺮﺍﮔﻴﺮﺗﺮﻱ ﺭﺍ ﭘﻴﺶ ﺭﻭﻱ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻲ‌ﮔﺬﺍﺭﺩ ﻛﻪ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ ” ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺩﻭﻟﺖ ﺍﺯ  ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ “ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ ﻭ ﺑﺴﻴﺎﺭﻱ ﺍﺯ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺍﻋﻢ ﺍﺯ ﺍﻣﻮﺭ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﺑﺎﻧﻚ‌ها، ﺁﻣﻮﺯﺵ ﻭ ﭘﺮﻭﺭﺵ، ﻛﺎﺭﺕ‌هاﻱ ﺍﻋﺘﺒﺎﺭﻱ،  ﺩﺍﺩﮔﺎﻩ‌ها ﻭ ﺣﺘﻲ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﭘﺰﺷﻜﻲ ﻭ ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻣﺴایل ﻓﻮﺭﻱ ﻭ ﺩﺭ ﻋﻴﻦ ﺣﺎﻝ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﺗﺠﺎﺭﻱ ﻭ ﺭﻭﺍﺑﻂ ﻋﻤﻮﻣﻲ ‌ﻣﺮﺍﻛﺰ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﻭ ﺧﺼﻮﺻﻲ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﻭ ﭘﻴﺎﻡ‌هاﻱ ﻛﻮﺗﺎﻩ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌‌ﺷﻮﺩ.** ﺩﺭ ﻭﺍﻗﻊ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺑﺎ ﻧﮕﺎﻩ ﻓناورﻱ ﺩﻳﺠﻴﺘﺎﻟﻲ ﻭ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﻭﺏ‌ﺳﺎﻳﺘﻲ ﻃﺮﺍﺣﻲ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. ﺍﻳﻦ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﺭﺍ ﺩﺭ  ﺍﺷﻜﺎﻝ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻭ ﺑﺪﻭﻥ ﻣﺤﺪﻭﺩﻳﺖ ﺟﻐﺮﺍﻓﻴﺎیی با  رویکرد ایجاد ﻳﻚ ﺩﻭﻟﺖ ﻏﻴﺮ ﻣﺮﻛﺰﻱ فراهم می‌سازد.

    منطﻖ ﺣﺎﻛﻢ ﺑﺮ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺍﺯ ﻣﻨﻄﻖ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮﮊﻳﻚ ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ ﺗﺒﻌﻴﺖ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ، ﺑﺎ ﺍﻳﻦ ﺗﻔﺎﻭﺕ ﻛﻪ ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ به‌عنوان  ﻳﻚ " ﺻﻨﻌﺖ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺑﺎ ﺳﻴﻢ" ﻓﺮﺩ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺟﻬﺎﻥ ﻣﺠﺎﺯﻱ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ ﻭﻟﻲ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ " ﺻﻨﻌﺖ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺑﺪﻭﻥ ﺳﻴﻢ " ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﺎﺑلیت " ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﺩﺭ ﺣﺎﻝ ﺣﺮﻛﺖ " ﻭ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺩﻭﻟﺖ ﻭﺷﺮﻛﺖ‌هاﻱ ﺧﺼﻮﺻﻲ  ﺭﺍ ﺑﺎ "ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺩﺭ ﺣﺎﻝ ﺣﺮﻛﺖ " ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌ﺳﺎﺯﺩ.

    ﻇﺮﻓﻴﺖ‌هاﻱ ” ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ “ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﺩﻭﻟﺖ ﻧﻴﺴﺖ ٬ ﺑﻠﻜﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺩﺭﻳﺎﻓﺖ‌هاﻱ ﻣﺠﺎﻧﻲ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺩﻭﻟﺖ ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﻣﺮﺩﻡ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ” ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ “ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﺧﺪﻣﺎﺕ‌ﺭﺳﺎﻧﻲ ﺩﻭ ﺳﻮﻳﻪ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﻫﺮ ﺩﻭ ﻃﺮﻑ ﻣﺮﺩﻡ ﻣﻨﺘﻔﻊ ﻣﻲ‌ﺷﻮﻧﺪ. ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﻣﻨﻈﺮ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﻓﻀﺎﻱ ﺟﺪﻳﺪﻱ ﺍﺯ ﺍﻧﻌﻜﺎﺱ " ﺍﻓﻜﺎﺭ ﻋﻤﻮﻣﻲ‌" ﻭ ﺩﻣﻮﻛﺮﺍﺳﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺭﺍﻱ ﻣﺮﺩﻡ ﺭﺍ  ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌ﺳﺎﺯﺩ.

     ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﺩﻭﻟﺖ ﻭ ﺷﺮﻛت‌های ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺑﺎ ﺍﻓﻜﺎﺭ ﻋﻤﻮﻣﻲ ‌ﺟﺎﻣﻌﻪ، ﺍﺯﻣﻨﻈﺮ ﺑﺎﺯﺍﺭﻳﺎﺑﻲ ﻭ ﺧشنودی ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻭ ﻣﺸﺘﺮﻳﺎﻥ ﺍﺯ ﺍﺭﺍیه ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﻭ ﻳﺎ ﻣﺼﺮﻑ ﻳﻚ ﻛﺎﻻ ﻧﻴﺮ موضوع ﺑﺴﻴﺎﺭ ﻣﻬﻤﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺭﺿﺎﻳﺘﻤﻨﺪﻱ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻭ ﻣﺼﺮﻑ‌ﻛﻨﻨﺪﮔﺎﻥ ﻭ ﺗﻐﻴﻴﺮﺍﺕ ﻻﺯﻡ ﺩﺭ ﻣﺴﻴﺮ ﺧﺪﻣﺎﺕ‌ﺩﻫﻲ ﻭ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺎﻻ‌ها ﺭﺍ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌ﺳﺎﺯﺩ.

    ﺳﺮﻋﺖ ﻭ ﻭﺳﻌﺖ ﻧﻔﻮﺫ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺩﺭ ﺟﻬﺎﻥ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻫﻴﭽ‌ﻴﻚ ﺍﺯ ﺻﻨﺎﻳﻊ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﻧﻴﺴﺖ. ﻫﻢ‌ﺍﻛﻨﻮﻥ ﻧﺰﺩﻳﻚ ﺑﻪ۳ ﻣﻴﻠﻴﺎﺭﺩ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺩﺭ ﺟﻬﺎﻥ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ ﻛﻪ2/5  ﻣﻴﻠﻴﺎﺭﺩ ﺍﺷﺘﺮﺍﻙ ﺁﻥ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﻲ‌ﺍﺱ‌ﺍﻡ است ؛ ﺩﺭ ﺣﺎﻟﻴ‌ﻜﻪ ﺑﺮ  ﺍﺳﺎﺱ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺁﻣﺎﺭ ﺳﺎﻳﺖ ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ ﺩﺭ ﺟﻬﺎﻥ، ضریب ﻧﻔﻮﺫ ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ ﺑﻪ ﻟﺤﺎﻅ ﻓﺮﺍﻭﺍﻧﻲ ﻧﺰﺩﻳﻚ ﺑﻪ ﻳﻚ‌ﺳﻮﻡ ﻧﻔﻮﺫ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ  ﻳﻌﻨﻲ۱,۱۵۴,۳۵۸,۷۷۸  است، ﻛﻪ ﻧﺰﺩﻳﻚ ﺑﻪ ۱۸ درصد ﺟﻤﻌﻴﺖ ﺟﻬﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺑﺮ ﻣﻲ‌ﮔﻴﺮﺩ.

     "دولت موبایل" یا M-Government

    **اخیراً پیشرفت‌های انجام‌شده در حوزه فناوری‌های بی‌سیم سیار، راه‌های جدیدی را برای سرویس‌رسانی راحت‌تر و کم‌هزینه‌تر نهادهای دولتی به شهروندان به‌وجود آورده است. مجموعة این راه کارهای نوین "دولت موبایل" یا M-Government نامیده می‌شود.** بعضی کارشناسان، دولت موبایل را این‌گونه تعریف می‌کنند: " دولت موبایل یک استراتژی است که شامل پیاده‌سازی و کاربردی کردن تمامی ‌انواع فناوری‌های سیار و بی‌سیم، ادوات، سرویس‌ها و کاربردهای مرتبط با آن، با هدف ارتقای ارایه خدمات مابین تمامی ‌اجزا و نهادهای جامع، اعم از شهروندان، بخش تجاری و ادارات دولتی می‌شود."

    هم‌اکنون یکی از مصادیق مهم دولت موبایل، ارایه سرویس پیام‌‌رسانی از طریق تلفن همراه، چه به صورت پیام متنی کوتاه یا پیام متنی و چه به صورت پیام چند رسانه‌ای یا پیام تصویری است. پیام متنی تکنولوژی قدیمی‌تری بوده و هم‌اکنون تقریباً در تمامی‌ کشورهای جهان کاربردهای متنوعی یافته است. پیام تصویری نیز هر چند به دلیل آنکه از نظر فنی نیاز به شبکه‌های تلفن همراه مبتنی به نسل ۵/۲ به بعد دارد و در کشورهای کمتری ارایه می‌شود، اما با قابلیت‌های بیشتری نسبت پیام متنی از جمله امکان ارسال عکس، متن، فایل‌های صوتی و تصویری؛ می‌تواند نقش گسترده‌تری را در ارایه سرویس‌های دولت موبایل بر عهده گیرد.

    هم‌اکنون در دنیا از پیام متنی برای ارایه انواع سرویس‌ها مخصوصاً سرویس‌های دولت به مردم یا (G۲C) به طور وسیعی استفاده می‌شود. به عنوان مثال در هند شهروندان پس از درخواست گذرنامه، می‌توانند شماره داده‌شده توسط اداره صدور گذرنامه را به وسیله پیام متنی به آنجا ارسال کرده و پس از چند دقیقه از وضعیت گذرنامة خود مطلع شوند و یا در عمان نمرات امتحانی بیش از ۲۰۰ هزار دانش‌آموز دبیرستانی از طریق پیام متنی برای آنها ارسال می‌شود.

    دولت الکترونیکی و دولت موبایل

    دولت الکترونیکی و دولت موبایل دو مفهوم جدای از هم نیستند. مفهوم دولت الکترونیکی در برگیرندة استفاده از تمامی ‌فناوری‌های نوین برای سرویس‌رسانی به شهروندان و تلاش برای کاهش مراجعة مستقیم مردم به ادارات و نهادهای مختلف جامعه، اعم از دولتی و خصوصی و جایگزین کردن روابط مجازی به‌جای مراجعة حضوری است. با توجه به این تعریف و تعریف دولت موبایل که پیشتر ارایه شد، می‌توان گفت که در حقیقت دولت موبایل به لحاظ مفهومی ‌زیرمجموعه‌ای از دولت الکترونیکی است و با طرح آن مفهوم دولت الکترونیکی به علت سیار بودن ادوات در دولت موبایل، مانند تلفن همراه،PDA‌ها، لپ‌تاپ‌ها و... از گسترش و عمق بیشتری برخوردار می‌شود.

    البته هرچند ادوات سیار و در رأس آنها تلفن‌های همراه قابلیت‌های منحصر به فردی را برای ارایه خدمات در اختیار می‌گذارند، اما نباید از محدودیت‌های موجود نیز غفلت کرد. از مهم‌ترین این محدودیت‌ها عدم امکان ارسال فایل‌های حجیم روی تلفن همراه نسل ۲و3 بود که بیشترین مشترک تلفن همراه دنیا را شامل می‌شده است. در حالی‌که هم‌اکنون با توسعة استفاده از نسل چهارم تلفن همراه این مشکل حل شده است. از سوی دیگر پیام متنی که متداول‌ترین سرویس عرضه‌شده روی نسل دوم است، تنها تا۱۶۰ کاراکتر را می‌تواند در هر پیام جای دهد. هرچند این محدودیت‌ها هم‌اکنون تا حدی تنوع و گستردگی ارایه سرویس‌ها در دولت موبایل را محدود ساخته است اما با استفاده ازهمین قابلیت موجود نیز –چنان که در ادامه خواهیم دید- سرویس‌های جالبی قابل ارایه است.

    امید می‌رود با توجه به سرعت رشد ضریب نفوذ فناوری‌های مبتنی بر شبکه‌های سیار، مانند Wi-Fi،Wima، تلفن همراه و...، مفهوم دولت الکترونیکی و خدمات ارایه‌شده در این حوزه به حدی از گسترش و مقبولیت برسد که مفهوم دولت الکترونیکی را در خود ببلعد!

     آمادگی شهروندان برای دولت موبایلی

    **یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی توسعه خدمات دولت الکترونیکی میزان "آمادگی شهروندان" است. منظور از آمادگی شهروندان، امکان و توانایی دسترسی و استفاده از فاوا چون اینترنت، تلفن همراه، کامپیوتر و... است. هرچند در کشورهای پیشرفته این آمادگی بالاست اما در کشورهای در حال توسعه وضعیت متفاوت است.** پایین بودن آمادگی شهروندان می‌تواند دلایل مختلفی ازجمله پایین بودن سطح سواد و تحصیلات، ضعف در دانستن زبان انگلیسی، ضعیف بودن زیرساخت‌های مخابراتی، پایین بودن درآمدهای اقتصادی دولت و مردم، نداشتن برنامه‌ریزی منسجم برای بخش فاوا و... داشته باشد.

    با توجه به این شرایط است که مزیت‌های تلفن همراه نسبت به کامپیوترها خود را بهتر نشان می‌دهند. سادگی استفاده و ارزان‌تر بودن نسبت به کامپیوتر (در اکثر کشورها) و ضریب نفوذ بالاتر و قابلیت جابه‌جایی و تحرک‌پذیری آنها باعث شده است که سرویس‌های قابل ارایه روی آن، به هر میزان هم که باشد، مورد توجه قرار گیرد. به‌علاوه توسعة ارایه سرویس روی تلفن همراه در کشورهای توسعه‌نیافته و در حال توسعه باعث آشنایی مردم با مفهوم دولت الکترونیکی و افزایش آمادگی آنها برای پذیرش انواع سرویس‌های جامعة اطلاعاتی خواهد شد.

    پیام متنی و خدمات قابل ارایه با آن در دولت موبایل

    در این بخش از مقاله مروری خواهیم داشت به چند سرویس از دولت موبایل که در تعدادی از کشورها ارایه می‌شود. یکی از ویژگی‌های خدماتی که در ادامه به آنها اشاره می‌کنیم خلاقانه بودن آنهاست. "خلاقانه" گاهی اوقات به غلط مترادف با "جدید" تصور می‌شود. در حالی‌که منظور از خلاقانه بودن ارایه محصولات، فرآیندها یا مکانیسم‌های جدیدی است که با استفاده از مزیت‌های خاص خود وارد چرخة اقتصادی شود. در واقع ایده‌ای که نتواند از نظر اقتصادی عملی شود از نظر ما خلاقانه نیست!

    افق‌های دولت موبایل

    ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﻳﻚ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺩﺭ ﻧﻈﺎﻡ ﺣﻜﻮﻣﺖ‌هاﻱ ﻣﺤﻠﻲ، ﻣﻠﻲ، ﻣﻨﻄﻘﻪ‌ﺍﻱ ﻭ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ. ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺩﺭ ﺭﻭﻧﺪ‌هاﻱ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮﮊﻳﻚ ﻭ ﺗﻘﻮﻳﺖ " ﻧﮕﺎﻩ ﻓﺮﺍﻣﺤﻠﻲ"، ﺳﺎﺯ ﻭ ﻛﺎﺭ ﺍﺻﻠﻲ ﺍﻳﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺍﺳﺖ. ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺍﺑﻌﺎﺩ ﻓﺮﺩﻱ  ﺷﺪﻩ ﻭ ﻣﺘﺤﺮﻙ ﺩﻭﻟﺖ ﺍلکترونیکی ﺭﺍ ﻣﻨﻌﻜﺲ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ ﻭ ﺑﻪ ﻋﺒﺎﺭﺗﻲ ﻣﻲ‌ﺗﻮﺍﻥ ﮔﻔﺖ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﺑﻪ ﻣﺮﺍﺗﺐ ﻣﻨﻌﻄﻒ‌ﺗﺮ، ﺳﺮﻳﻊ‌ﺗﺮ، ﻓﻌﺎﻝ‌ﺗﺮ، ﻓﺮﺍﮔﻴﺮﺗﺮ ﻭ ﺩﺭ ﻋﻴﻦ ﺣﺎﻝ ﻣﺘﻨﻮﻉ‌ﺗﺮ است. ﺑﺮﺟﺴﺘﮕﻲ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺑﻪ ﺍﺭﺯﺵ ﺍﻓﺰﻭﺩﻩ  ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ به‌عنوان ﻭﺍﺳﻄﻪ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺩﻭﻟﺖ ﺑﺎ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﺑﺮ ﻣﻲ‌ﮔﺮﺩﺩ ﻛﻪ ﺩﺭ ﭼﻬﺎﺭ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮﺡ ﺍﺳﺖ؛ ﺁﺳﻮﺩﮔﻲ ﻭ  ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ، ﻓﺮﺩﻱ ﺑﻮﺩﻥ، ﻓﻮﺭﻱ ﺑﻮﺩﻥ و ﺭﻫﺎ ﺑﻮﺩﻥ ﺍﺯ ﻣﺤﺪﻭﺩﻳﺖ ﺯﻣﺎﻥ ﻭ ﻣﻜﺎﻥ.

    ﺍﮔﺮ ﭼﻪ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺯﻳﺎﺩﻱ ﺗﺎ ﺗﺤﻘﻖ ﻫﻤﻪ‌ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺩﺍﺭﻳﻢ، ﻭﻟﻲ ﺍﻫﺪﺍﻑ ﺍﻭﻟﻴﻪ ﺩﻭﻟﺖ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻣﻘﻮﻟﻪ‌هاﻱ ﺫﻳﻞ ﻣﻲ‌ﺗﻮﺍﻥ ﻣﻨﻌﻜﺲ کرد؛ ﻓﺮﺩﻱ ﻛﺮﺩﻥ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﺩﻭﻟﺖ ﻭ ﻧﻬﺎﺩﻫﺎﻱ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﺑﺎ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻭ ﻛﺎﺭﮔﺰﺍﺭﺍﻥ ﺩﻭﻟﺘﻲ، کاهش ﺍﺻﻄﻜﺎﻙ ﺩﺭ ﻓﺮﺍﻳﻨﺪﻫﺎﻱ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻭ ﻛﺎﺭﮔﺰﺍﺭﺍﻥ ﺩﻭﻟﺘﻲ ﺑﺎ ﺩﻭﻟﺖ، ﻧﻈﺎم‌مندﻛﺮﺩﻥ ﻓﺮﺩﮔﺮﺍﻳﺎﻧﻪ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ ﺩﻭﻟﺖ ﻭ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ و ﺑﻬﻴﻨﻪ ﻛﺮﺩﻥ ﻓﺮﺍﻳﻨﺪﻫﺎﻱ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﻲ ﺑﺎ ﺩﻭ ﻧﮕﺎﻩ ﻛﺎﻫﺶ " ﺯﻣﺎﻥ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻛﺎﺭ " ﻭ ﺳﻼﻣﺖ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻭ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﻴﻂ ﺯﻳﺴﺖ.

    ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﻧﺪ ﺧﺼﻴﺼﻪ‌های ﺫﺍﺗﻲ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺍﺭﺯﺵ ﺍﻓﺰﻭﺩﻩ ﻣﻬﻤﻲ ﺭﺍ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻣﻲ‌ﺗﻮﺍﻥ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻪ" ﺍﺗﺼﺎﻝ ﺩﺭ ﺣﺎﻝ ﺧﺎﻣﻮﺵ ﺑﻮﺩﻥ " ﻭ ﻳﺎ " ﻛﺎﺭ ﺩﺭ ﻫﻨﮕﺎﻡ ﺧﻮﺍﺏ " ﺗﻌﺒﻴﺮ کرد. ﻓﻀﺎﻱ ﻫمیشه ﻣﺘﺼﻞ ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ ﺩﺭ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ  ﺷﺮﺍﻳﻄﻲ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﻱ ﻛﺎﺭﺑﺮ ﻭ ﺧﺪﻣﺎﺕ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻛﺮدﻩ ﺍﺳﺖ ﺗﺎ ﻫﻤﻴﺸﻪ ﺩﺭ ﻓﻀﺎﻱ ﻣﺘﺼﻞ آنلاین ﻗﺮﺍﺭ ﺑﮕﻴﺮﺩ ﻭ ﺣﺘﻲ ﻫﻨﮕﺎﻡ ﺧﺎﻣﻮﺵ ﺑﻮﺩﻥ ﺍﻃﻼﻋﺎ ﺕ ﺭﺍ ﺭﺩ ﻧﻤﻲ‌ﻛﻨﺪ ﻭ ﺑﻪ ﻣﺠﺮﺩ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﺩﻳﺘﺎ، ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻣﻜﺎﻟﻤﻪ ﺍﻋﻤﺎﻝ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ.

    ﺧﺪﻣﺎﺕ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ‌ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ و تجربه‌های جهانی

    ﺧﺪﻣﺎﺕ ﻣﻮﺑﺎﻳﻞ‌ﺍﻳﻨﺘﺮﻧﺖ ﺩﺭ ﭼﻬﺎﺭ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﺴﻴﻢ‌ﺑﻨﺪﻱ ﺍﺳﺖ؛ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﻣﺎﻟﻲ، ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﺍﻃﻼﻋﺎت، ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﺩﻳﺘﺎ (ﺍﻃﻼﻋﺎﺕ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌ﺭﻳﺰﻱ) و ﮔﺬﺭﺍﻥ ﺍﻭﻗﺎﺕ ﻓﺮﺍﻏﺖ ﻭ ﺍﻣﻮﺭ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﺯﻧﺪﮔﻲ ﺭﻭﺯﻣﺮﻩ ﻣﺜﻞ ﺳﺮﮔﺮﻣﻲ‌ﻫﺎ، خرید ﻭ ﻣﺸﺎﺭﻛﺖ ﺩﺭ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌هاﻱ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺷﺒﻜﻪ‌ﺍﻱ ﻭ ﺟﻤﻌﻲ.

    ﺗﺠﺮﺑﻪ‌هاﻱ ﻣﺘﻔﺎﻭﺗﻲ ﺩﺭﺧﺼﻮﺹ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺩﺭ ﻓﺮﺍﻳﻨﺪﻫﺎﻱ ﻛﺎﺭﻱ ﺩﻭﻟﺖ‌ها ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ ﻛﻪ ﺑﻪ  ﺍﺭﺳﺎﻝ  ﺍﺧﻄﺎﺭﻫﺎﻱ ﺍﻣﻨﻴﺘﻲ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﭘﻠﻴﺲ ﻣﺘﺮﻭﭘﻮﻟﻴﺘﻦ ﺍﻧﮕﻠﻴﺲ ﺩﺭ ﻣﺎﻟﺘﺎ می‌توان اشاره کرد که ﺑﺮﺍﻱ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﺍﻋﺘﺒﺎﺭ ﮔﻮﺍﻫﻴﻨﺎﻣﻪ ﻭ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻮﺍﺭﺩ ﺗﺠﺪﻳﺪ ﺍﻋﺘﺒﺎﺭ، ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻗﺒﻞ ﺍﺯ ﻣﻮﻋﺪ ﻣﻮﺿﻮﻉ  ﺍﻋﻼﻡ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ.

    ﺩﺭ ﺳﻨﮕﺎﭘﻮﺭ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺁﺯﻣﺎﻳﺶ‌هاﻱ ﭘﺰﺷﻜﻲ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﺱ‌ﺍﻡﺍﺱ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﺍﻋﻼﻡ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ.

    ﺩﺭ ﻫﻨﮓ‌ﻛﻨﮓ ﺩﻭﻟﺖ ﺑﺮﺍﻱ ” ﺍﻋﻼﻡ‌هاﻱ ﻓﻮﺭﻱ “ ﺑﻪ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﺍﺯ ” ﺍﻋﻼﻣﻴﻪ‌هاﻱ ﻣﻮﺑﺎﻳﻠﻲ “ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ.  ﺩﺭ ﻧﺮﻭﮊ ﻭ ﺳﻮﺋﺪ بررسی ﺻﺤﻴﺢ ﺑﻮﺩﻥ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ‌هاﻱ ﻣﺎﻟﻴﺎﺗﻲ ﻭ ﻳﺎ ﻭﺿﻌﻴﺖ ﻣﺎﻟﻴﺎﺗﻲ ﻓﺮﺩ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﺱ‌ﺍﻡ‌ﺍﺱ  ﺍﺭﺳﺎﻝ ﻭ ﺩﺭﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ.  ﺩﺭ ﻓﻨﻼﻧﺪ ﺑﻠﻴﻂ ﻗﻄﺎﺭ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ پیام متنی ﺧﺮﻳﺪﺍﺭﻱ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ ﻭ ﺗأﻳﻴﺪیه ﺩﺭﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲ‌ﺷﻮﺩ.

    نتیجه‌‌گیری

    فناوری شبكه‌های سیار روز به روز در حال گسترش و تعداد مشتركان آنها در حال افزایش است. همان‌طور كه با ادامه این روند شركت‌های فعال این حوزه و نیز مردم سود می‌برند، دولت‌ها نیز می‌توانند از این پیشرفت‌ها به عنوان راهی برای رساندن خدمات بهتر و سریع‌تر به شهروندان بهره گیرند. به‌علاوه آنكه روز به روز نیازها و توقعات مردم از دولت‌ها برای ارایه خدمات گسترده‌تر، ایمن‌تر، سریع‌تر و راحت‌تر بیشتر می‌شود.

    تا به حال كشورهای پیشرفته از زیرساخت ارتباطی سیمی‌و بی‌سیم خود استفاده‌های زیادی را به همین منظور برده‌اند و اكنون نیز این روند را با تأكید بیشتری بر روی فناوری‌های بی‌سیم دنبال می‌كنند. در این میان برای كشورهای در حال توسعه كه تا به حال به این حوزه توجه كمتری داشته‌اند، فناوری‌های بی‌سیم به دلیل نیاز به هزینه و زمان كمتر و قابلیت‌های كاربردی وسیع‌تر نسبت به فناوری‌های سیمی، فرصت خوبی برای توسعه ارتباطات و جبران بخش مهمی ‌از عقب‌ماندگی‌ها به‌وجود آورده‌اند.

     

    ﻣﻨﺎﺑﻊ

    ﺭﺍﺑﻴﻨﺰ، ﮎ. ﻭ ﻭﺑﺴﱰ، ﻑ. (۱۳۸۵ ) ﻋ ﺼ ﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻓﻨﺎﻭﺭﺍﻧﻪ : ﺍﺯ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺍﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺗﺎ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﳎﺎﺯﯼ، ﺗﺮﲨﻪ ﻣﻬﺪﯼ ﺩﺍﻭﺩﯼ، ﲥﺮﺍﻥ، ﻧﺸﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ.

    ﺭﻳﺎﺭﯼ، ﮎ. (۱۳۸۱  ) ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌ﺭﻳﺰﯼ ﮐﺎﺭﺑﺮﯼ ﺍﺭﺍﺿﯽ ﺷﻬﺮﯼ، ﲥﺮﺍﻥ، ﻣﺮﮐﺰ ﺍﻧﺘﺸﺎﺭﺍﺕ ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﻳﺰﺩ.

    ﻋﺎﻣﻠﻲ، ﺱ. ﺭ. (۱۳۸۲  ﺍﻟﻒ ) ﺩﻭ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺷﺪﻥ‌ها ﻭ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﺟﻬﺎﻥ، ﺧﺮﺩﺍﺩ ۱۳۸۲، ﮐﺘﺎﺏ ﻣﺎﻩ ﻋﻠﻮﻡ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ﴰﺎﺭﻩ۱۸ .

    ﻋﺎ ﻣﻠﻲ، ﺱ. ﺭ. (۱۳۸۲  ﺏ ) ﺩﻭ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺷﺪﻥ‌ها ﻭ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺍﺿﻄﺮﺍﺏ،ﻣﻬﺮ  ﻣﺎﻩ۱۳۸۲  ،  ﻧﺎﻣﻪ ﻋﻠ ﻮ ﻡ  ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﻲ،  ﴰﺎﺭﻩ  21  ،ﺩﺍﻧﺸﮕﺎﻩ ﲥﺮﺍﻥ.

    ﻋﺎﻣﻠﻲ، ﺱ. ﺭ. (۱۳۸۳  ﺍﻟﻒ ) ﺗﮑﻨﻮﻟﻮﮊﻱ ﳘﺰﻣﺎﻥ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ ﻭ ﺩﻭ ﻓﻀﺎﻳ ﻲ ﺷﺪﻩ ﻓﺮﻫﻨﮓ، ﻣﺮﺩﺍﺩ۱۳۸۳ ، ﻓ ﺼ ﻠﻨﺎﻣﻪ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ، ﴰﺎﺭﻩ۱ . ﻋﺎﻣﻠﻲ، ﺱ. ﺭ. (۱۳۸۳  ﺏ ) ﺩﻭ ﺟﻬﺎﻧ ﻲ‌ﺷﺪﻥ‌ها ﻭ ﺁﻳﻨﺪﻩ ﻫﻮﻳﺖ‌هاﻱ ﳘﺰﻣﺎﻥ،ﳎﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻﺕ ﻭ ﺳﺨﻨﺮﺍﻧﻲ‌هاﻱ ﳔﺴﺘﲔ ﻛﺎﺭﮔﺎﻩ ﺁﻳﻨﺪﻩ‌ﺍﻧﺪﻳﺸﻲ،  ﺑﻪ ﻛﻮﺷﺶ ﻋﻠﻲ ﭘﺎﻳﺎ  ﻭ ﺣﺴﲔ ﺭﺍﻏﻔﺮ، ﺹ ﺹ۱۷۲ ­ ۱۵۷ ، ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻋﺎﱄ ﺁﻣﻮﺯﺵ ﻭ ﭘﮋﻭﻫﺶ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻭ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌ﺭﻳﺰﻱ.

    ﻋﺎﻣﻠﻲ،  ﺱ.  ﺭ.  (1۳۸۴ ) ﺩﻭ  ﻓﻀﺎ ﻳ ﻲ‌ ﺷﺪﻥ  ﺷﻬﺮ :  ﺷﻬﺮ  ﳎﺎﺯﻱ  ﺿﺮﻭﺭﺕ ﺑﻨﻴﺎﺩﻳﻦ ﺑﺮﺍﻱ ﻛﻼﻥ‌ﺷﻬ ﺮﻫﺎﻱ ﺍﻳﺮﺍﻥ، ﲠﺎﺭ ﻭﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻥ۱۳۸۴ ،،ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺍﳒﻤﻦ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ، ﴰﺎﺭﻩ۲  ﻭ۳ ،  ﺹ ﺹ ۱۱۷ ­۱۳۴ .

    ﻋﺎﻣﻠﯽ، ﺱ. ﺭ. (۱۳۸۵  ﺍﻟﻒ)ﻓﺮﺩ ﮔﺮﺍﻳﯽ ﺟﺪﻳﺪ ﻭ ﺗﻠﻔﻦ ﳘﺮﺍﻩ : ﺗﮑﻨﻮﻟﻮﮊﯼ ﻓﺮﺩﮔﺮﺍیﯽ ﻭ ﻫﻮﻳﺖ، ﮊﻭﺭﻧﺎﻝ ﺍﻟﮑﱰﻭﻧﻴﮏ ﮔﻠﻮﺑﺎﻝ ﻣﻴﺪﻳﺎ، ﴰﺎﺭﻩ ﺍﻭﻝ، ﲠﺎﺭ۱۳۸۵ .

    ﻋﺎﻣﻠﻲ، ﺱ. ﺭ. (۱۳۸۵  ﺏ )ﺩﻭ ﻓﻀﺎیی ﺷ ﺪﻥ ﻛﺮﻩ ﺯﻣﻴﻦ ﻭ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻭﺍﻗﻌﻲ – ﻣﺠﺎﺯﻱ : ﺷﺎﺧﺺ‌هاﻱ ﻛﺎﺭﺑﺮﺩﻱ

    http://vista.ir/article/325380

    http://vista.ir/article/295282

     

    دیدگاه خود را وارد کنید:

    ثبت دیدگاه

    هفته نامه

    هفته نامه عصرارتباط شماره 805

    تبلیغات

    SUHD TV SAMSUNG