اندر احوالات آخرین وضعیت یکی از ملی‌های حوزه فاوا

انتقاد از جویشگر ملی، همراهی با بیگانگان است!

جویشگر بومی که سال‌ها است به‌عنوان یک پروژه ملی از سوی دولت‌ها پیگیری می‌شود، اكنون میان کاربران ایرانی غریبه است و به اذعان متولیان امر نتوانسته به مرحله تجاری‌سازی و قابل استفاده بودن نزدیک شود، اما هر بار رسانه‌ای این طرح را به چالش می‌کشد با انبوهی از آمارهای تکراری و یادی از نمونه‌های انگشت‌شمار جویشگرهای ملی در برخی کشورها مواجه می‌شود و حالا در تازه‌ترین واکنش، انتقاد به‌معنای همراهی با بیگانگان تفسیر شده است.

حدود دو هفته قبل یادداشت کوتاهی با تیتر «فیلتر تلگرام و یادی از جویشگرهای بومی» در هفته‌نامه عصر ارتباط منتشر شد تا بار دیگر مدیر این پروژه به میدان آمده و با استناد به آمار قدیمی از نمونه‌های انگشت‌شمار بین‌المللی به توجیه و دفاع از طرحی بپردازد که بعد از سال‌ها همچنان نتوانسته راه به جایی ببرد.

پيش از ورود به ادامه مطلب دو موضوع را باید روشن کنیم؛ نخست اینکه هیچ ایرانی وطن‌دوستی، مخالف استقلال سایبری کشور نیست و ما نيز از این اتفاق حمایت می‌کنيم، اما آشکارا به شکل و شیوه ورود دولت به این مساله انتقاد داریم.

دوم آنکه می‌دانیم تحقق این پروژه‌ها زمانبر است و یکشبه و چندساله محقق نمی‌شود، اما به دلیلی که ذکر شد و از آنجا که مسیر پیش رو شفاف نیست، احتمالا سال‌های طولانی انتظار نیز ما را به جایی نرساند.

انتقادی که داشتیم چه بود

همان‌طور که گفته شد، یادداشت کوتاهی در هفته‌نامه عصر ارتباط منتشر شد که به شکل خلاصه به انتقاد از مسایل فنی یکی از جویشگرهای بومی پرداخته بود.

دو نقد فنی از این قرار بود: صفحه اول این موتور جست‌وجو را که باز کنید، Certificate ‌نامعتبر آن خودنمایی می‌کند! دوم آنکه اگر یکی از موضوعات روز مثلا عبارت «فیلترینگ تلگرام» را در آن جست‌وجو کنید، هیچ اثری و خبری از بحث‌های روزهای اخیر در آن پیدا نمی‌کنید. در صفحه اول نتایج، تمام نتایج جست‌وجو حداقل مربوط به یک تا سه سال قبل هستند! درحالی‌که اگر در گوگل جست‌وجو کنید، هر 10 نتیجه در صفحه اول مربوط به 24 ساعت اخیر از سایت‌های ایرانی است.

البته این ایراد فنی در حالی دیده می‌شد که مدیر اجرایی پارسی‌جو در آبان‌ماه امسال گفته بود: در آخرین ارزیابی، این موتورجست‌وجوی بومی به ۸۱ درصد کیفیت گوگل رسیده است.

در بخش دیگری از مطلب عنوان شده بود که بین 7 تا 170 میلیارد تومان توسط مسوولان وقت برای این موتور بومی بودجه در نظر گرفته و تخمین زده شده بود.

بماند که دو اشکال فنی بعد از انتشار این مطلب رفع شد. اما ظاهرا بعد از رفع این اشکالات و البته عبور بی‌سر‌وصدا از کنار آن، علیرضا یاری، مدیر پروژه جویشگرهای بومی در خصوص عدد تخمینی حمایت از جویشگرها گفته است: تاکنون حمایت مالی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از هر یک از جویشگرهای بومی پارسی‌جو و یوز کمتر از 3 میلیارد تومان بوده است.

وقتی منتقدان به همراهی با بیگانگان متهم می‌شوند

همان‌طور که ذکر شد، هفته قبل مدیر طرح جویشگر بومی از حمایت مجموعا 5 میلیارد تومانی دولت از دو موتور جست‌وجوی بومی «یوز» و «پارسی‌جو» و نیز هزینه ۵۲ میلیاردی برای کل این پروژه ملی خبر داد.

علیرضا یاری با رد اخباری مبنی بر هزینه ۱۷۰ میلیارد تومانی برای پروژه جویشگر بومی، اطلاعات مالی و پیشرفت زیرپروژه‌های این طرح ملی را تشریح کرد و گفت: تاکنون حمایت مالی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از هر یک از جویشگرهای بومی پارسی‌جو و یوز کمتر از 3 میلیارد تومان بوده است.

وی با گلایه از برخی متخصصان داخلی که از روی بی‌اطلاعی و ناآگاهی با دستگاه‌های بیگانه همراهی می‌کنند، توضیح داد: تاکنون برای جویشگر «پارسی‌جو» 2 میلیارد تومان و برای جویشگر «یوز» 3 میلیارد تومان هزینه شده است و در مجموع هزینه کلی برای ۴۰ پروژه انجام‌شده یا فعال در جویشگر بومی ۵۲ میلیارد تومان بوده که نزدیک به ۵۰ درصد آن در حوزه زیرساخت‌های پردازشی و پهنای باند است.

کمتر از 3 میلیارد یا ...

**فارغ از اینکه در این پروژه که البته اشکالات فنی هم از سوی منتقدان به آن وارد است، چرا باید از برچسب‌های امنیتی برای منتقدان استفاده كرده و به آنها اتهام همراهی با بیگانگان زد، جست‌وجویی کوچک در گوگل نشان می‌دهد مسوولان این طرح یا درخصوص منابع هزینه‌شده اطلاعات نادرستی به رسانه‌ها می‌دهند یا از هماهنگی لازم با یکدیگر برخوردار نیستند.**

لذا باید به مدیر طرح جویشگر بومی اخباری از سال 93 را یادآوری کرد. خبرگزاری ایسنا 29 بهمن‌ماه سال 93 به نقل از برات قنبری، معاون وقت وزیر ارتباطات در مراسم افتتاح جویشگر یوز، نوشت: «گرچه اطلاع دقیقی از اینکه پیش از این راه‌اندازی موتورهای جست‌وجوی «گرگر» یا «پارسی‌جو» چقدر هزینه‌بر بود در دست نیست، اما جست‌وجوگر ایرانی یوز تاکنون هزینه‌ای 7 میلیارد تومانی را برای این وزارت‌خانه داشته است.

بر این اساس و با توجه به گفته‌های قنبری، به نظر نمی‌رسد که 7 میلیارد تومان همه هزینه‌ای باشد که دولت قرار است صرف ساخت و بهینه‌سازی موتورهای جست‌وجو کند، بلکه کشور به سرمایه‌گذاری حدود 170 میلیارد تومانی در پروژه‌های جویشگر ملی نیاز دارد.

در همان زمان و در واکنش به اینکه 170 میلیارد تومان به نظر هزینه زیادی برای ساخت موتورهای جست‌وجو است، اما معاون وزیر این‌طور توجیه می‌کرد که هزینه‌ صرف‌شده امروز بابت راه‌اندازی موتور جست‌وجوهای ملی، در برابر پولی که برای خرید پهن باند از خارج هزینه پرداخت می‌شود مبلغ ناچیزی است.

**خاطر نشان می‌شود كه رقم 7 میلیارد ذکر شده تا پایان سال 93 بوده و اکنون که در روزهای پایانی سال 96 هستیم، رقم حمایت هر یک از دو جویشگر بومی زیر 3 میلیارد تومان عنوان می‌شود.**

آمار جدیدی که همچنان پذیرفته نیست

حتی اگر آمار و ارقام گذشته را از ذهن و اخبار ثبت‌شده حذف کنیم، باز هم می‌بینیم که در آمارهای اخیر مدیر جویشگر بومی رقم ۵۲ میلیارد تومان به‌عنوان هزینه‌ای که برای طرح جویشگر بومی به‌صورت کلان تا به حال صرف شده مطرح شد که اگر در آینده همین هم تکذیب و انکار نشود، نسبت به همین هم انتقادهاي زیادی وارد است.

این در حالی است که در بهترین حالت برای جویشگر بومی سهم بازار پنج درصدی از سوی متولیان آن پیش‌بینی شده بود، اما وزیر ارتباطات مهرماه گذشته چنين گفته بود: به لحاظ پژوهشی اقدامات در قبال موتور جست‌وجوگر خوب پیش رفته است، اما به لحاظ بازار سهم خوبی ندارد و خیلی نتوانسته است موفق باشد.

آذری جهرمی حتی آب پاکی را روی دست ناظران ریخته و گفته است: **اینکه الان بگوییم می‌توانیم موتور جست‌وجو داشته باشیم و نیازهای مردم را برطرف کنیم، باید بگویم نه نمی‌توانیم. نیاز به کار و انرژی بیشتر و توجه به مدل اقتصادی بازار و نیازهای مردم وجود دارد که در این مساله باید مد نظر قرار بگیرد.**

آمارهای متعددی که گویا نیست

نکته دیگر، آماری از وضعیت جویشگرهای جهانی است که هر وقت انتقادی مطرح می‌شود، از سوی مدیر این پروژه ارايه مي‌شود تا به‌اصطلاح پاسخی باشد.

برای مثال، علیرضا یاری گفته جویشگرهای بومی توسط برخی از کشورهای جهان برای مقابله با نفوذهای فرهنگی و امنیتی و نیز بهره‌مندی اقتصادی توسعه یافتند که «یاندکس» با ۵۱ درصد سهم بازار جست‌وجو در روسیه، «ناور» با  ۷۴ درصد سهم بازار جست‌وجو در کره جنوبی و «بایدو» با ۷۶ درصد سهم بازار جست‌وجو در چین موفق‌ترین جویشگرهای بومی هستند.

بنا بر اعلام مدیر پارسی‌جو، جویشگر بومی روسیه بیش از ۲۵ سرویس بزرگ راه اندازی کرده و در زبان روسی از گوگل یک درصد قوی‌تر است و با گوگل رقابت بسیار نزديكي دارد؛ ضمن اینکه ۵۰ درصد بازار را در تصاحب خود دارد. در کره جنوبی هم تنها دو درصد جست‌وجوها به گوگل فرستاده می‌شود که شامل مسایل آکادمیک و انگلیسی‌زبان است. وي گفت: در جویشگر بومی کره جنوبی به ازای هر نفر، ۱۰ تا ۱۲ جست‌وجو در جویشگر بومی آنها انجام می‌شود.

اما پاسخ به این پرسش که اگر لزوما چند کشور موفق شدند، دلیلی بر موفقیت جویشگرهای بومی ایران خواهد بود؟ همچنان باقی است؛ کمااینکه ده‌ها کشور هم موفق نشدند جویشگرهای موفقی داشته باشند.

نکته دیگر آنکه** با وجود سال‌ها صرف هزینه و حمایت از انواع جویشگرهای بومی، همچنان اطلاعات مربوط به مالکان اصلی آنها و تعداد نهایی جویشگرهای مورد حمایت همچنان مبهم و کلاف سردرگمی محسوب می‌شود.

این در حالیست که بر اساس آخرین آمار مدیر طرح جویشگر بومی، در حال حاضر دو جست‌وجوگر گوگل و بینگ 5/98 درصد بازار ایران را در دست دارند و یک و نیم درصد باقی مانده نیز ميان سایر موتورهای جست‌وجو از یاهو و جست‌وجوگر تور گرفته تا جویشگرهای داخلی تقسیم می‌شود که نشان از فاصله بسیار زیاد و نامعلوم تا موفقیت جویشگرهای بومی دارد.**

این در حالی است که در مهر‌ماه سال گذشته دبیر شورای راهبری طرح جویشگر بومی، هدف‌گذاری انجام‌شده برای این طرح را کسب سهم پنج درصد در بازار جویشگرها در سال نخست راه‌اندازی عنوان کرده بود. علیرضا یاری رسیدن به این هدف را با تعامل ارگان‌های دولتی امکان‌پذیر دانسته بود. البته برای توفیق نيافتن هم هر بار بهانه‌ای وجود دارد، چنان‌که مدیر یکی از همین جست‌وجوگرهای مورد حمایت تغییر مسوولان را عاملی برای توفیق نيافتنشان اعلام کرده بود.

اتهام امنیتی به منتقدان ضامن موفقیت نیست

با این همه منتقدان از روز نخست این پروژه را به علت شیوه اجرای آن ناموفق می‌دانستند. از سوی دیگر اما حامیان و مجریان پروژه به جای پاسخ‌های روشن آمارها و افق‌های افسانه‌ای از چین و کره و روسیه ارايه می‌دادند. در این میان و در حالی که بارها مطرح می‌شد تزریق پول ضامن موفقیت چنین پروژه‌هایی نیست، بعد از نخستین فراخوان وزارتخانه خبر از انعقاد قرارداد 30 میلیارد تومانی با ۲۲ شرکت برای ۱۵ پروژه در راستای ارایه خدمات بومی طرح «جویشگر بومی» داده شد.

در سه سال گذشته که این طرح به‌طور جدی پیگیری می‌شد، گزارش‌های یکسویه‌ای از سوی متولیان آن ارايه شد که تماما پیشرفت بود و فقط یک حلقه مفقوده در این گزارش‌ها دیده می‌شد که تقریبا چند ماهی است حتی مجریان به آن اذعان دارند و آن‌هم عدم اقبال کاربران ایرانی از این پروژه ملی است.

**با افزایش انتقادها، مجریان این پروژه مردم و کاربران را عامل احتمالی عدم موفقیت این جویشگرها معرفی کردند. اسفندماه سال گذشته بود که مدیر اجرایی جست‌وجوگر بومی گفت که طبق آمار گوگل‌ترند، کاربران ایرانی در رتبه 1 بیشترین استفاده از گوگل قرار دارند که با حمایت کاربران ایرانی از جست‌وجوگرهای بومی امکان افزایش ۶۰۰ درصدی اقتصاد اینترنتی کشور تا پنج سال آینده وجود دارد.**

در جایی دیگر، مجریان و حامیان پروژه به جای ارایه خروجی می‌گویند بخش خصوصی باید سرمایه‌گذاری کند تا این پروژه موفق شود يا حتی تلویحا مسدود شدن جویشگرهای رقیب را پیشنهاد می‌کنند. آنجا که مدیر پارسی‌جو می‌گوید: در کشورهایی مانند کره جنوبی، دولت برای پنج سال دسترسی روبات‌های گوگل را روی بعضی از سایت‌های محبوب حاکمیت بسته بود و مردم را هدایت می‌کرد تا از موتور جست‌وجوهای بومی از داخل سایت‌ها استفاده بکنند؛ ضمن اینکه تمام پایانامه‌ها، شماره تماس‌ها در اختیار جویشگر بومی خود قرار داده بودند تا روزانه ۴۰۰ میلیون جست‌و‌جو انجام شود.

این استدلال‌ها در حالی مطرح می‌شود که کارشناسان معتقدند آنچه موجب موفقیت جست‌وجوگرهای بومی در چین و روسیه شده، زبان خاص، وسعت و فراگیری و تکیه بر اطلاعات بومی بوده است، در غیر این‌صورت و بدون تکیه بر مزایای بومی امکان موفقیت و رقابت با گوگل وجود ندارد. نمونه آن شکست موتور جست‌وجوی اروپا در برابر گوگل بود. وقتی اروپا تلاش کرد نسخه Google خود را با نام Quaero بسازد، نتیجه آن یک افتضاح تمام‌عیار بود و ۹۹ میلیون یورو اعتبار که به درخواست فرانسه اختصاص یافته بود، به باد رفت.

اكنون علاوه بر کاربران، بخش خصوصی و حمایت‌های دولتی که برای مجریان دولتی پروژه هنوز هم راضی‌کننده نیست، منتقدان هم متهم می‌شوند که با بیگانگان همراهی می‌کنند و همچنان توفیق نيافتن پروژه جویشگر بومی برای مجریان دولتی معما است.