سکوت بانک مرکزی در برابر تخلف محرز تعدادی از بانک‌ها

ساتنا چرا قطع است؟

در ايران ابزارهاي مختلفي براي انتقال وجوه بين حساب‌ها وجود دارد كه لزوما همه مردم تفاوت آنها را نمي‌دانند؛ سامانه‌هايي مانند شتاب، سحاب، پايا و ساتنا كه مي‌توان از آنها براي انتقال وجه استفاده كرد، اما تفاوت اين سامانه‌ها عموما براي مردم روشن نيست و بسته به صلاحديد بانك و خواست مشتري، ممكن است يكي از اين ابزارها براي درخواست وجه مشتري مورد استفاده قرار بگيرد.

ولي آيا شعبه بانك براي اجراي درخواست مشتري منفعت خود را در نظر نمي‌گيرد؟ اساسا سامانه ساتنا (‌تسويه ناخالص آني RTGS) براي انتقال نامحدود پول و به صورت آني(حداكثر زمان دو ساعت) بين دو شماره شبا صورت مي‌گيرد و فاقد كارمزد است.

ساتنا طبق قوانين جديد بانك مركزي براي مبالغ بيش از 15 ميليون تومان مجاز است. از طرف ديگر سامانه پايا (‌اتاق پاياپاي الكترونيكي ACH) نيز ابزاري ديگر براي انتقال وجه است كه زمان تسويه آن ساعت 16 و يك بار در روز است. بنابراين پايا با سقف مبلغ 50 ميليون تومان در روز و بدون كارمزد مي‌تواند وجوه را با تاخير در حساب مقصد تسويه كند. به‌تازگي باخبر شديم كه تعدادی از بانك‌ها در كشور از ارايه سرويس ساتنا به مشتريان خودداري مي‌كنند و بهانه‌اي كه متصدي شعبه در این شرایط به مشتري اعلام مي‌كند، «قطع بودن سرويس ساتنا» است، در صورتي كه چنين نيست. در سال‌هاي گذشته به دليل آنكه تسويه پايا در هفت سيكل و با فاصله‌هاي زماني دو ساعت انجام مي‌شد، تفاوت چنداني بين پايا و ساتنا به چشم نمي‌خورد و براي مبالغ بالا به مشتريان فرم ساتنا عرضه مي‌شد.

**نکته دیگر اين است كه بانک مرکزی از سامانه ساتنا به‌عنوان یک ابزار تنبیهی برای بانک‌هایی که تراز مالی منفی دارند استفاده می‌کند، به شکلی که براي مثال اگر شما مثلا از بانک A به بانک X حواله ساتنا می‌زنید، درصورتی‌که بانک مبدا تراز مالی‌اش نزد بانک مرکزی منفی باشد، تسویه با تاخیر انجام می‌شود و همین عاملی می‌شود تا مشتری برای احقاق حقش با کارمندان بانک درگیر شود و این روشی شده تا مثلا به دلیل جلوگیری از ایجاد نارضایتی مشتریان، بانک‌ها نسبت به مثبت کردن تراز مالی سمت بانک مرکزی ترغیب شوند.

متاسفانه این روال بانک مرکزی جز ایجاد مشکل برای مردم هیچ منفعتی ندارد و اگر بانک مرکزی به جای استفاده از این روش‌های غیراستاندارد، از اعلام رتبه‌بندی بانک‌ها سرباز نمی‌زد امروز نیاز به بیراهه‌رفتن با این روش‌های نابخردانه نبود.**

از اواخر سال 96 زمان تسويه پايا طبق دستورالعمل جديد بانك مركزي به يك‌بار در روز كاهش پيدا كرد و موجب شد بانك‌ها و شعب كه هميشه به دنبال افزايش ميزان رسوب بيشتر پول در حساب‌هاي نزد خود هستند، ترجيح دهند مشتري از تسويه با تاخير (يعني پايا) استفاده كند. حتي در مبالغ بالاتر از سقف پايا نيز در شعبه به مشتري چند فرم ارايه پايا تحويل داده مي‌شود و وقتي حساب مقصد و مبدا در يك بانك باشد، بدون محدوديت مبلغ، عمليات انتقال را به چند تراكنش پايا خرد مي‌كنند.

مشتري بي‌خبر از اين مساله اگر بگويد مي‌خواهد از ساتنا استفاده كند، اين جمله را مي‌شنود كه «ساتنا قطع است». **بانك‌ها حتي اين تغيير را در سامانه‌هاي غيرحضوري مانند اينترنت‌بانك و موبايل‌بانك خود نيز اعمال كرده‌اند و به‌طور اتوماتيك تراكنش را خرد مي‌كنند تا بتوانند رسوب بيشتري از پول ايجاد كنند. البته سامانه ساتنا و پايا سامانه‌هايي حاكميتي و در اختيار بانك مركزي هستند و اين قبيل تغييرات از ديد بانك مركزي قابل رويت است.** لذا بانك مركزي مي‌بايست نسبت به اين موضوع حساسيت نشان دهد و با گذاشتن كارمزد منطقي براي ساتنا و پايا، از طرفي اين حق را به مشتري براي انتخاب بين پرداخت كارمزد و انتقال با تاخير بدهد و از طرف ديگر موجب ايجاد انگيزه در بانك‌ها براي جذب درآمدهاي غيرمشاع و كارمزدي شود و رفتار شعب بانك را از تفكر در درآمدهاي مشاع عوض كند.