دموکراسی دیجیتال

کمیسیون تحول دیجیتال در مجلس تشکیل شود

مونتسکیو (Montesquieu) و روسو (Rousseau) بنیان‌گذاران تفکر تفکیک قوا را باید بدون تردید از پایه‌گذاران دموکراسی در سیستم حکمرانی نوین دانست. در نظام حکمرانی سه بخشی، قوه‌های مجریه، قضاییه و مقننه به صورت موازی و مستقل از هم، به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که تعادل قوا حفظ شده و مکانیزم ارزیابی و موازنه (Check & Balance) برقرار باشد. به این ترتیب، قوای یک نظام می‌تواند از تجمیع و انحصار قدرت در یک قوه جلوگیری کند. تقریبا در تمام کشورهای جهان پارلمان با مدل انتخابات و حدود اختیارات متفاوت، وجود دارد لیکن بسته به نوع نظام حاکم، نقش پارلمان هم متفاوت خواهد بود، به عنوان مثال در کشورهایی با نظام مجلسی، انتخاب رییس دولت نیز با پارلمان است. بنابراين به‌طور کلی، سه وظیفه اصلی برای پارلمان وجود دارد که در همه جا مشترک است. تقنین، نظارت بر اجرای قوانین و ایفای نقش نمایندگی شهروندان، این سه وظیفه اصلی هستند. با گسترش و توسعه علوم، تخصصی شدن و تعمیق مفاهیم و در هم تنیدگی سیستم‌ها و فرایندها، کار مجالس برای ایفای این سه نقش بسیار سخت شده است.

از یک سو ارتباط نمایندگان با وکلای خود دیگر نمی‌تواند به صورت سنتی انجام شود و نیاز است از فناوری‌های نوین ارتباطی برای سامان دادن به آن استفاده شود. از سوی دیگر، کار قانون‌گذاری و تنظیم مقررات و همچنین برآورد خروجی قوانین نیاز به توسعه فناوری‌های نظارتی (RegTech) دارد و همچنین پر واضح است که نظارت بر اجرای مقررات توسط دستگاه‌های اجرایی، دیگر جز با استفاده از فناوری اطلاعات ممکن نخواهد بود.

بنا بر همین دلایل، مفهوم "پارلمان دیجیتال" به معنای دیجیتالی شدن فرایندهای مجلس، نمایندگان پارلمان و ارتباطات‌شان با موکلان‌شان است که از آن با عنوان "دموکراسی دیجیتال" نیز نام برده می‌شود، در حال توسعه است. اما مختصات یک پارلمان دیجیتال چیست و فاصله مجلس شورای اسلامی با آن چقدر است؟

در کشور ما مجلس شورای اسلامی به همراه شورای نگهبان، ارکان اصلی قوه مقننه را تشکیل می‌دهند. پارلمان از اعضایی تشکیل شده که با رای مستقیم مردم در انتخابات برگزیده می‌شوند. پارلمان ایران در ساختار داخلی خود، 17 کمیسیون دارد که کار قانون‌گذاری و نظارت در حوزه‌های تخصصی را برعهده دارند. مرکز پژوهش‌های پارلمان به عنوان بازوی فکری و همچنین دیوان محاسبات کشور به عنوان بازوی نظارتی مجلس، در اجرای وظایف به این نهاد کمک می‌کنند.

پارلمان باید بتواند وظیفه رگولاتوری بالادستی را به گونه‌ای ایفا کند که رگولاتورهای پایین دستی آن که در دو قوه مجریه و قضاییه هستند، منطبق بر سیاست‌های کلی کشور و اسناد چشم‌انداز، عمل کنند. پیچیدگی زیاد، تخصصی بودن مسایل و حجم بالای طرح‌ها، لوایح و تصویب‌نامه‌ها، به گونه‌ای است که توان پارلمان برای کنترل و نظارت دقیق بر آن مکفی نخواهد بود.

بنابراین چاره‌اي جز استفاده از فناوری برای تسهیل امور، افزایش ظرفیت، افزایش دقت و شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها باقی نخواهد ماند. مفهوم پارلمان الکترونیک یا پارلمان دیجیتال چند سالی است که در دنیا مطرح است و حتی مرکز پژوهش‌های پارلمان ایران نیز "گزارش پارلمان الکترونیکی 2016" را منتشر کرد. در ادامه نقش تحول دیجیتال در تسهیل وظایف پارلمان بررسی شده است.

 

قانون‌گذاری

چندی پیش سازمان برنامه و بودجه، برآوردی از هزینه‌های قانون‌گذاری در پارلمان ارايه داد. برآورد این است که ۲۱۹۴ طرح یا لایحه در سال آینده تدوین و تصویب شود. پس به‌طور میانگین، هر روز در سال ۹۹، باید شش لایحه یا مصوبه در پارلمان تدوین شود یا به تصویب برسد. مجموع اعتبارات هزینه‌ای که برای مجلس شورای اسلامی در سال آینده در نظر گرفته شده نزدیک به ۵۰۲ میلیارد تومان است. تدوین هر طرح-لایحه در مجلس، هزینه‌ای در حدود ۱۱۱ میلیون تومان برای کشور خواهد داشت.

حال آنکه این هزینه سنگین برای قانون‌گذاری، لزوما به عملکرد بهینه در این امر منجر نخواهد شد. زيرا به اندازه کافی از ظرفیت متخصصان، خبرگان و دانشگاه‌های کشور برای تقنین بهره گرفته نمی‌شود و به‌خصوص زمانی که سرعت تصمیم‌گیری بالا می‌رود، معمولا افرادی که به نمایندگان نزدیک هستند، در تصمیم‌سازی‌ها موثرترند.

در صورتی که می‌توان با ایجاد یک پلتفرم دیجیتال و در اختیار قرار دادن آن به نخبگان و خبرگان، بستری را برای اخذ نظر آنها فراهم آورد. این کار علاوه بر استفاده از فناوری، نیاز به تغییر در نگرش و فرایندها و رویه‌های جاری دارد. استفاده مناسب از ظرفیت RegTech‌ها باعث می‌شود تا بتوان با استفاده از فناوری‌های مدل‌سازی، اثر تصمیمات را بر شاخص‌های کلان، مدل کرد و از این طریق، قانون‌گذاری را پشتیبانی كرد.

از طرف دیگر، استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند به مجلس، در فرایند تنقیح قوانین کمک کند. فرایندی که در آن عدم مغایرت یا همپوشانی مصوبات جدید با مصوبات پیشین و قوانین کشور بررسی می‌شود.

همان‌طور که گفته شد، پیش‌بینی می‌شود در سال آینده حدود 2200 مصوبه در پارلمان گذرانده شود در حالی که طبق آمار منتشر شده، تعداد قوانین تصویب شده در کنگره آمریکا در سال 2019، تنها 91 مصوبه بوده است. استفاده از فناوری می‌تواند به فرایند قانون‌زدایی و الغای مصوبات کمک کند و به پارلمان یاری دهد تا بسیاری از مقررات غیرضروری یا در تضاد با یکدیگر را حذف کند و این رکورد کم‌نظیر تصویب قانون که در پارلمان ایران به ثبت رسیده است را اصلاح كند.

 

نظارت

همان‌طور که بیان شد، عمده وقت نمایندگان پارلمان به امور تقنین می‌گذرد در صورتی که نظارت بر عملکرد دستگاه‌های اجرایی وظیفه بسیار خطیر پارلمان است و این نهاد، بالاترین ارگان نظارتی کشور است که می‌تواند با ابزار تحقیق و تفحص، این نقش را ایفا كند. بدون تردید، کلیدی‌ترین و مهم‌ترین زیرساختی که برای نظارت بر عملکرد مورد نیاز است، ثبت دقیق و بروز اطلاعات است. اطلاعات عملکردی، مالی و کنترلی که در صورت ایجاد پلتفرم‌های ثبت این اطلاعات، به ابزاری برای اعمال نظارت نمایندگان پارلمان تبدیل خواهد شد.

در حال حاضر اگر یک نماینده بخواهد در راستای وظایف نظارتی خود، به یک گزارش از عملکرد یک وزارتخانه دست پیدا کند، این کار طی زمانی نسبتا طولانی با پیچیدگی‌ها و دشواری‌های فراوان همراه است که در بسیاری از موارد، مطول شدن پروسه نظارت، آن را از حیز انتفاع خارج می‌کند. استفاده از فناوری‌های ثبت، پایش و تحلیل دادگان، پارلمان و دیوان محاسبات کشور را در امر نظارت تجهیز و تقویت می‌کند.

 

ایفای نقش نمایندگی

نمایندگان پارلمان که در همه کشورها با رای مستقیم مردم انتخاب می‌شوند، وکلای ملت در حاکمیت هستند و می‌بایست بیان نیازمندی‌ها و استیفای حقوق موکلان خود را نمایندگی کنند. در حال حاضر راه ارتباط بین مردم و نمایندگان به شیوه‌های سنتی است. با توجه به استانی شدن حوزه‌های انتخابیه، شیوه‌های سنتی ارتباط با مردم در همه شهرها و روستاهای یک استان دیگر جوابگو نخواهد بود و لازم است بسترهای تخصصی و فناورانه برای ایجاد این ارتباطات و پیگیری مطالبات توسعه داده شود.

در نهایت می‌توان شاخصه‌های یک پارلمان دیجیتال را در شفافیت (Transparency)، قابل دسترس بودن (Accessibility)، پاسخگو بودن (Accountability)، موثر بودن (Effectiveness) و باز بودن (Openness) بیان کرد. رسیدن به پارلمان دیجیتال با موانع و مشکلاتی همراه است. طبق تحقیقی که اتحادیه بین‌المجالس (IPU) صورت داده است، نظرسنجی از مجلس‌های جهان نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین چالش‌ها برای رسیدن به پارلمان دیجیتال، به شرح نمودار شکل1 است. بنابراين در ایران نیز لازم است ابتدا مرکز پژوهش‌های مجلس، با درک صحیح از اجتناب‌ناپذیر بودن تحول دیجیتال در مجلس، به ارايه پیشنهاد در خصوص اصلاح ساختار و ایجاد یک "کمیسیون تخصصی تحول دیجیتال" بپردازد. سپس این کمیسیون با استفاده از ظرفیت نخبگان، خبرگان و دانشگاه‌ها، طی یک برنامه مشخص، تحول دیجیتال پارلمان برای رسیدن به پارلمان دیجیتال که سنگ بنای دموکراسی دیجیتال است را پایه‌گذاری کند.