مدیرعامل اپراتورهای مجازی از مشکلات خود می‌گویند

رمزگشایی از مشکلات اپراتورهای مجازی در کشور

ارایه خدمات متنوع و با کیفیت و پوشش گسترده جاده‌ای در حوزه موبایل می‌تواند هر کاربری را جذب اپراتورهای موبایلی کند. با این وجود اما در عمل امکان آن که یک اپراتور هم در زمینه توسعه خدمات ارتباطی و پوشش جاده‌ای و شهری موفق عمل کند و هم در عین حال برای تک تک کاربران و مشترکان خود برنامه مشخص و مفید داشته باشد و برایشان خدمات کاربرمحور ارایه کند در عمل وجود ندارد.

برای رفع این مشکل اپراتورهای اصلی خود صرفا به توسعه فناوری و سطح مناطق تحت پوشش خود می-پردازند و با واگذار کردن بخشی از مسوولیت‌های خود به اپراتورهای مجازی ارایه خدمات کاربرمحور را به این اپراتورهای زیرمجموعه خود واگذار می‌کنند.

به این ترتیب اپراتورهای مجازی می‌توانند با فراغ بال طرح‌های گوناگون و به‌روز جهان را برای تسهیل ارایه خدمات ارتباطی به کاربران ارایه کنند.

باوجود آنکه چند سالی هست که اپراتورهای مجازی در ایران نیز مجوزهایی دریافت کرده و بعضی از آنها مشغول به کار شده‌اند سودآور نبودن و یا به زبان بهتر زیان‌ده بودن آنها باعث شده باوجود هزینه‌های سنگینی که برای دریافت مجوز از رگولاتوری شده اما در عمل موفقیت چندانی برایشان حاصل نشود.

در این گزارش سعی کرده‌ایم که پای صحبت‌های فعالان حوزه اپراتور مجازی در کشور بنشینیم و مشکلات اپراتورهای مجازی در کشور را به شکلی موشکافانه بررسی کنیم.

خدمات متنوع اپراتورهای مجازی

اپراتورهای مجازی خدمات متنوعی را ارایه می کنند برای مثال امکان دسترسی به سرویس‌های بانکی و خدماتی که در حوزه پرداخت الکترونیک وجود دارد توسط این اپراتورهای مجازی فراهم می‌شود.

 علاوه بر این امکان، اپراتورهای مجازی خدمات NFC را نیز ارایه می‌دهند؛ اصلی‌ترین کاربرد این فناوری برقراری پرداخت از طریق گوشی‌های هوشمند است. به این منظور کاربران اطلاعاتی که مربوط به کارت اعتباری‌شان است را در گوشی ذخیره می‌کنند و هنگامی که قصد خرید دارند دستگاه را به NFC خوان نزدیک کرده و پرداخت اتوماتیک انجام می‌شود.

 از طریق اپراتورهای تلفن مجازی کاربران همچنین می‌توانند خدمات متنوع و زیادی را شامل سرویس‌های ویژه پیام کوتاه، سرویس انتقال مکالمه، سرویس انتظار مکالمه، کنفرانس تلفنی و پیام‌های فرهنگی و تبلیغاتی و مواردی از این دست را دریافت کنند.

 گذشته از آنچه ذکر شد خدمات ارزش افزوده گوناگون با تعرفه‌های مختلفی توسط اپراتورهای مجازی ارایه می‌شوند که همین امر می‌تواند برای مشترکین جذاب بوده و انتخاب‌های متفاوتی را برای آنها رقم بزند.

درآمدزا بودن اپراتورهای مجازی

بررسی‏های صورت گرفته، نشان می‌دهد که ارایه سرویس‏های ارزش افزوده از دیدگاه اقتصادی می‌تواند با سرمایه‏گذاری بیشتری در این بازار همراه باشد و رونق صنعت مخابرات را به همراه داشته باشد.

براساس گزارش‌های منتشر شده، ‏درآمد حاصل از فعالیت‏های اپراتورهای مجازی در کشور آلمان (که بیشترین تعداد اپراتور مجازی تلفن‏همراه جهان را دارد) مبلغی نزدیک به ۶/ ۱۸۶ میلیون دلار بوده است. اگر بخواهیم به فعالیت کشورهای اطراف ایران نگاهی بیندازیم باید بگوییم، در بین کشورهای منطقه، ترکیه بیشترین تعداد اپراتورهای مجازی تلفن همراه را دارد. از سوی دیگر، عربستان در سال ۲۰۱۳ مجوز راه‏اندازی ۳ اپراتور مجازی تلفن همراه را با هدف ایجاد رقابت، کاهش قیمت‏ها، افزایش کیفیت خدمات و افزایش درآمدهای حاصل از اپراتورهای مجازی صادر کرده است.

اپراتور مجازی همچنین می‌تواند با ارایه خدمات منحصر به فرد، هزینه‌های راه‌اندازی سرویس و ارایه خدمات را بهینه‌سازی کرده و پایگاه مرکزی کاربران خود را داشته باشد.

افزون بر این چنین توانایی‌هایی می‌تواند بخش‌های مختلف بازار که در توان و دسترس مهره‌های بزرگ صنعت مخابرات نیست را پوشش دهد. اپراتورهای مجازی سازمان‌ها و کمپانی‌های بزرگ هزینه‌های مربوط به تماس‌های شبکه‌ای را کاهش داده و امکان کنترل و امنیت ارتباطات را فراهم می‌سازند.

فراموش نکنیم که اپراتورهای مجازی با ارایه پیشنهادات اختصاصی و خدمات کاربرمحور پیشرفته می‌توانند بخش بکر و دست نخورده بازار را محک زده و پیشنهادات خدمات تلفن همراه را مستقل از برند اصلی و بدون مشکل ارایه کنند.

ورورد اپراتورهای مجازی به کشور

اواخر سال 1393 بود که سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی اجازه‌نامه‌هایی را برای فعالیت اپراتورهای مجازی یا mvnoها صادر کرد و چند شرکت موفق شدند که مجوزهای رگولاتور را برای فعالیت در زمینه اپراتورهای مجازی کسب کنند. تا قبل از این شاید برای بسیاری از ایرانیان فعالیت اپراتورهای مجازی امری ناشناخته بود و شاید هنوز هم خیلی از ایرانی‌ها درک درستی از عملکرد و کارهایی که یک اپراتور مجازی انجام می‌دهد، نداشته باشند.

با تاخیری نسبتا طولانی برخی از شرکت‌های دریافت‌کننده این مجوزها اقدام به شروع فعالیت خود کردند و شرکت‌های مثل شاتل موبایل، سامان‌تل و آپ‌تل از جمله شرکت‌هایی هستند که فعالیت خود را رسما به عنوان mvno دنبال می‌کنند.

اگرچه باتوجه به همکاری شرکت‌های بانکی و اپراتوری به نظر می‌رسید که اپراتورهای مجازی به موفقیت و سودآوری برسند اما با برهم خوردن برجام، افزایش نرخ ارز و تورم در عمل برآوردهای راه‌اندازان این اپراتورها بی‌نتیجه شد تا مجوزهای دریافتی برای اپراتور مجازی که در سال 93 با قیمت‌های گزاف معامله شده بود حالا تبدیل به کاغذهایی کم‌ارزش شوند.

برخی از صاحب‌نظران مشکل امروز اپراتورهای مجازی را به بالا بودن قیمت‌های عمده‌فروشی توسط اپراتورهای اصلی ربط داده و معتقد هستند که اپراتورها آنقدر به کف قیمت در زمینه دیتا رسیدند که در زمینه ارایه قیمت عمده اینترنت به مشکل می‌خورند و نمی‌توانند قیمتی کمتر و به‌صرفه‌تر برای فروش عمده در نظر بگیرند و آن را به دستان اپراتورهای مجازی برسانند.

اگرچه در مصوبه ۲۱۰ سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی صراحتا آمده که هیچ اپراتوری حق ندارد در قراردادی با اپراتورهای مجازی برای آنها انحصار ایجاد کند و نگذارد که آنها با دیگر اپراتورها هم وارد قرارداد بشوند و حتی از اپراتورهای مجازی خواسته شده در صورت مشاهده، این موارد را با وزارتخانه ارتباطات در میان بگذارند اما در عمل به دلیل وابسته بودن اپراتورهای مجازی به اپراتورهای اصلی به اصطلاح می‌توان گفت که گوش MVNOها در دست MNO طرف قرارداد است و لذا امکان رویارویی و برخورد با شریک تجاری وجود ندارد. نتیجه این فرآیند آن است که در عمل بازار رقابتی مورد نظر رگولاتوری در حوزه اپراتورهای مجازی در کشور شکل نگرفته است و رابطه اپراتورهای اصلی با اپراتورهای مجازی به نوعی از بالا به پایین ارزیابی می‌شود.

از سوی دیگر باوجود آنکه گفته می‌شد ترکیب شرکت‌های فعال حوزه بانکی و اپراتوری می‌تواند با ارایه خدمات متنوع‌تر باعث ایجاد جذابیت در خدمات اپراتورهای مجازی شود در عمل به دلیل محدودیت‌های بانک مرکزی در خصوص مواردی همچون کیف پول الکترونیکی امکان ارایه بسیاری از سرویس‌های مالی و پولی از طریق اپراتورهای مجازی وجود ندارد و این موضوع نیز به سرانجام مشخص نرسیده است.

با مجموعه‌ای از مشکلات و عوامل بازدارنده مواجه‌ایم

برای بررسی بیشتر و عمیق‌تر مشکلات اپراتورهای مجازی با سید هوشنگ مرتضوی، مدیرعامل سامانتل که یکی از اپراتورهای مجازی شناخته شده کشور است تماس گرفتیم.

وی در پاسخ به این پرسش که چرا باوجود خوش‌بینی اولیه جامعه فاوا نسبت به اپراتورهای مجازی در ماه-های اخیر این اپراتورها به لحاظ سودآوری شرایط مناسبی ندارند، گفت:  به هر حال وضعیت اقتصادی و تورم‌ها روی mvnoها هم اثر داشته است. در ابتدا محاسبات ما بر روی ارز با نرخ پایین صورت گرفت اما با افزایش نرخ ارز محاسبات آنطور که انتظار داشتیم پیش نرفت.

مدیرعامل سامانتل در پاسخ به این پرسش که مقصر وضعیت فعلی چه شخص و یا نهادی است ابراز داشت: بالاخره هرکسی تمایل دارد مشکلات را گردن دیگری بیندازد اما واقعیت این است که ما با مجموعه‌ای از مشکلات و عوامل بازدارنده یعنی تحریم، افزایش نرخ ارز، تورم، عدم توان مردم برای خرید کالاهای اساسی ارتباطی و عومل زیرساختی دیگر مواجه بوده‌ایم. تمام این عوامل دست به دست هم داده و مانع توسعه mvnoها شده است.

مرتضوی در پاسخ به این سوال که از مجموعه وزارت ارتباطات برای مهار مشکلاتی که mvnoها را تحت فشار گذاشته چه توقعی دارد، گفت: وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تلاش می‌کند اما تلاش‌هایشان محدود است و همچنین تعهدات وزارت ارتباطات نسبت به پرداخت دولت نیز هست؛ در نتیجه وزارتخانه هم با عوامل بازدارنده‌ای مواجه است.

وی در پاسخ به اینکه از دولت توقع دارید برای حمایت از اپراتورهای مجازی چه اقدامی انجام دهد، گفت: ما به عنوان یک mvno که بستر را فراهم کرده و نیروهای متخصص زیادی را جذب کردیم امیدواریم مساعدت لازم با ما صورت گیرد تا نیروهای ما به‌جمع بیکاران اضافه نشوند.

مدیرعامل سامانتل با ذکر مثالی ادامه داد: مثلا خوب است که در زمینه حق‌السهم دولت کمکی صورت گیرد چراکه درآمدزا نیستیم؛ همچنین اگر در قالب امکاناتی که به شرکت‌های نوپا داده می‌شود به ماکمک کنند نیز می‌تواند مفید باشد. درواقع توقع داریم در شرایط کنونی دولت دستمان را بگیرد تا بیش از این متضرر نشویم.

اپراتور مجازی رقیب اپراتور اصلی نیست

به منظور بررسی دقیق‌تر مشکلات اپراتورهای مجازی در کشور به سراغ آرش کریم‌بیگی، مدیرعامل شاتل موبایل که یکی از شناخته‌شده‌ترین اپراتورهای مجازی موبایل را اداره می‌کند، نیز رفتیم.

وی در صحبت‌های خود ابعاد وسیع‌تری از مشکلات اپراتورهای مجازی را مطرح کرده و با رده‌بندی مشکلات این اپراتورها در سه سطح، دیدی روشن‌تر از آنچه بر سر اپراتورهای موبایلی در این سال‌ها آمده ارایه داد.

کریم‌بیگی، مدیرعامل شاتل موبایل در پاسخ به این پرسش که چرا اپراتورهای مجازی با وجود هزینه‌های زیادی که برای مجوزهای آنها اخذ شده نتوانستند سودآوری قابل توجهی داشته باشند، گفت: به نظرم سه موضوع در این میان دخیل است؛ اول آنکه مصوبات کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات در خصوص تعرفه عمده‌فروشی هنوز به درستی اجرایی نشده و اپراتورهای MNO به آن بی‌توجه هستند.

وی افزود: همانطور که در جریان هستید رگولاتوری فرمولی مترقی برای عمده‌فروشی و جلوگیری از زیرفروشی و رقابت عمودی اپراتورهای MNO و MVNO ارایه و در کمیسیون تنظیم مقررات تصویب و ابلاغ کرده است تا بتواند جلوی زیرفروشی اپراتورها را بگیرد اما با وجود ابلاغ، این مصوبه هنوز در عمل اجرایی نشده و با بی‌توجهی اپراتورها به آن مواجه است.

مدیرعامل شاتل موبایل ادامه داد: مشکل دیگر به تورم، افزایش شدید نرخ ارز و تحریم مربوط می‌شود. همانطور که مطلع هستید در ارایه سرویس‌های جدید تحریم، افزایش نرخ ارز و تورم به وجود آمده اثر منفی شدیدی گذاشته و برای اپراتور نوظهور و رو به توسعه به شدت محدودکننده بوده است.

وی ادامه داد: از سوی دیگر و به علت همین مشکلات و مسایل برخی شرکت‌های بین‌المللی فعال در زمینه عرضه پلتفرم و محتوای خدمات ارزش افزوده با وجود آنکه با ما قرارداد امضا کرده بودند از ادامه همکاری صرف‌نظر کردند.

کریم بیگی با اشاره به برخی اشتباهات در برداشت در حوزه اپراتورهای مجازی در کشور گفت: مساله سومی که باید به آن توجه شود تعریف موفقیت MVNO است و به نظرم نمی‌بایست از MVNO توقع داشته باشیم که بازاری مثل MNO داشته باشد چرا که اپراتورمجازی بازار خاصی را در نظر دارد و قرار هم نیست که رقیب اپراتور اصلی باشد.

این مدیر شناخته‌شده حوزه اپراتوری در خصوص محدودیت ایجاد شده برای ثبت سیم‌کارت نیز انتقاداتی را مطرح کرده و ضمن رده‌بندی آن به عنوان یک مشکل امروز اپراتورهای مجازی ابراز داشت: در گذشته هر مشترک می‌توانست در هر اپراتور تا 10 سیم‌کارت به نام خود ثبت کند اما به تازگی و با ابلاغیه جدید رگولاتوری، هر کاربر صرفا می‌تواند مجموعا 10 سیم‌کارت ثبت شده در تمامی اپراتورها داشته باشد.

وی افزود: به دلیل وجود این محدودیت جدید، ممکن است حتی بعد از انجام بازاریابی و جذب مشتری برای خرید سیم‌کارت، MVNO متوجه شود که به دلیل آنکه کاربر در طی سال‌های گذشته مجموعا 10 سیم-کارت ثبت شده دارد نمی‌تواند سیم‌کارت جدید خریداری کرده و ثبت کند.

مدیرعامل شاتل موبایل با اشاره به ریشه مشکل تعدد سیم‌کارت‌ها در کشور گفت: به نظرم مشکل اصلی در این حوزه مربوط به اقدامات گذشته در زمینه عرضه بی‌رویه و رایگان سیم‌کارت توسط MNOها در سال‌های گذشته بوده است که باعث افزایش سیم‌کارت‌های بدون تقاضای افراد شده است. زمانی نیز که کاربر برای بستن سیم‌کارت اضافی خود مراجعه می‌کند معمولا اپراتور با ارایه پیشنهادات تشویقی و پیشنهادهایی مانع قطع سیم‌کارت‌های کاربران می‌شود.

کریم‌بیگی در پاسخ به این پرسش که برای عبور از شرایط فعلی و سودآور شدن MVNOها چه اقدامی باید صورت گیرد، ابراز داشت: به نظرم قانون رگولاتوری در خصوص قیمت که به آن اشاره کردم باید به سرعت و به درستی اجرا شود. همچنین در خصوص مسایلی همچون تحریم، افزایش نرخ ارز و تورم می‌بایست اقدامی صورت گیرد چرا که همه صنایع از جمله صنایع مخابراتی با این مسایل درگیر هستند و نیازمند برابری نرخ ارز هستند.

در نهایت در خصوص محدودیت ایجاد شده برای ثبت سیم‌کارت نیز به نظرم، محدودیت فعلی با توجه به اثر شدیدش بر میزان جذب  مشترک جدید و همچنین روندهایی نظیر IoT نیازمند بازبینی از سوی مراجع مربوطه است.

جمع‌بندی

نگاهی به انبوه مشکلات پیش روی اپراتورهای مجازی در کشور روشن می‌کند که سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی از یکسو و بانک مرکزی از دیگر سو با تسهیل مقررات می‌بایست فضا را برای این اپراتورهای مجازی اندکی هموارتر کنند.

طبیعی است در بازار مخابراتی کشور که تعداد زیادی از افراد تحصیلکرده و نخبه در آن فعال هستند اپراتورهای مجازی نیز نقشی موثر در این سال‌ها در ایجاد اشتغال داشته‌اند که در صورت تداوم برخوردهای نامناسب با این اپراتورها و از بین رفتن صرفه اقتصادی در این حوزه ممکن است کار خود را از دست بدهند و با تعدیل نیرو مواجه شوند.

از طرف دیگر نباید از نظر دور داشت در صورتی که اپراتورهای مجازی در کشور به خوبی پا بگیرند امکان ارایه خدمات متنوع‌تر به کاربران ایرانی فراهم می‌شود و توسعه موبایلی کشور با آهنگی سریع‌تر پیش خواهد رفت.

به نظر می‌رسد وقت آن رسیده که مجموعه وزارت و خصوصا سازمان تظیم مقررات و ارتباطات رادیویی آستین‌ها را بالا زده و با تنظیم مقررات منطقی و اعمال تعرفه مناسب قیمتی، فضا را برای فعالیت اپراتورهای مجازی در کشور فراهم کند تا کشور سرانجام در این حوزه به سمت افق‌های روشن‌تر رهنمون شود و اپراتورهای مجازی نیز بتوانند به آنچه که توقع داشته و در این سال‌ها برای دستیابی به آن تلاش کرده‌اند، برسند.