فقدان برنامه جامع برای ساماندهی زباله‌های الکترونیکی

هرچند در سال‌های اخیر، «آشغال‌های دوست‌داشتنی» با سیاست و هنر، گره خورده و تداعی‌کننده یک محصول سینمایی در ژانر سیاسی است، اما فعالان اقتصادی، متخصصانIT  و البته حامیان محیط زیست هر یک تعبیر خاص خود را از این «آشغال‌ها» دارند؛ گروه نخست آن را منبع انرژی، ثروت و درآمدزایی می‌دانند، گروه دوم در اندیشه بازتولید و آفرینش محصول جدید از بقایای آن هستند و گروه سوم، با عباراتی همچون سونامی، شوم، خطرناک، مضر، آلوده و سم مهلک برای محیط زیست از آن یاد می‌کنند؛ با وجود این نگرش‌های متفاوت و متضاد، بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر ورای ظاهر مغضوب و آلوده این «جان‌سخت»ها، باطن محبوب و پالوده‌شان، به مدد فناوری‌های دنیای فراصنعتی بار دیگر، یافته، ساخته و پرداخته شود، بیش از آنکه سرمایه‌ و انرژی و محیط زیست را بیالاید، اشتغال می‌زاید، ثروت می‌آفریند و اقتصاد را رونق می‌بخشد.‌این آشغال‌های دوست‌داشتنی که غالبا به عنوان محصولات عصر فناوری اطلاعات و ارتباطات شناخته می‌شوند و پسوند لاکچری و گران‌قیمت را نیز می‌توان به آنها الحاق کرد، همان پسماندها یا زباله‌های الکترونیکی (E‌waste)  هستند که دیگران، آن را نعمت می‌دانند و ما مصیبت!

 

دوست‌داشتنی یا نفرت‌انگیز؟!

برای درک اهمیت پسماندهای الکترونیک و لزوم بازیافت آن، ذکر این مثال بر اساس تحقیق منتشرشده در فصل‌نامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، در زمینه بررسی وضعیت تولید پسماندهای الکترونیکی بسیار گویاست كه برای تولید یک اتومبیل یا یک یخچال معادل یک یا دو برابر وزن آنها، انرژی فسیلی مصرف شده است. ‌همچنین برای تولید یک کامپیوتر با نمایشگر 17 اینچ، معادل 240 کیلوگرم نفت، 22 کیلوگرم مواد شیمیایی و 1500 لیتر آب، یعنی در مجموع حدود 1800 کیلوگرم مواد اولیه، مصرف شده است.‌ به تعبیر دیگر، هر رایانه رومیزی دارای 32 درصد پلاستیک، نزدیک به 7 درصد سرب، 41 درصد آلومینیوم، مقادیری طلا، نقره و آهن و نیز مقادیری فلزات سنگین و خطرناک مانند کادمیوم، جیوه و آرسنیک است.‌

هرچند در سال‌های اخیر، فناوری‌های نوین در عرصه الکترونیک، موجب بهبود وضعیت زندگی شده‌اند، اما این امر منجر به تولید زباله‌های الکترونیکی در مقیاس گسترده شده است.‌ پسماندهای الکترونیکی، لامپ، قطعات کوچک فناوری اطلاعات، صفحه تصویر، دستگاه‌های الکترونیکی مصرف‌شده و قطعات آنها مانند تلفن‌های همراه، کامپیوترها، لوح فشرده، تجهیزات تبادل حرارتی و تجهیزات کوچک و بزرگ الکترونیکی را شامل می‌شود که در این میان، تجهیزات حرارتی و الکترونیکی بیشترین سهم را در تولید و دورریز پسماندهای الکترونیکی جهان دارند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد این زباله‌ها که میزان آن در مقایسه با زباله‌های خانگی فزاینده و حاوی مواد خطرناک‌تر، سمی‌تر‌ و فلزات خطرناک مانند سرب، کادمیوم و جیوه است، می‌تواند به شیوع بیماری‌هایی مانند کمبود آهن، آسیب‌های مغزی ‌و کبد دامن بزند و چنانچه بعد از پایان عمر مفید، به درستی بازیافت نشوند و در طبیعت رها شوند، آلوده و خطرناک محسوب می‌شوند.‌ در همین خصوص، در سال ۲۰۰۸، وزرای ۱۷۰ کشور جهان در بالی اندونزی گرد هم آمدند تا راه‌های بازیافت زباله‌های خطرناک از جمله زباله‌های الکترونیکي را بررسی کنند.‌ با این همه، حجم زیادی از این زباله‌های الکترونیکی تولیدشده در دنیا، هم حاوی مواد مضر و هم حاوی مواد باارزشی است.‌ از تجزیه این مواد، آهن، مس، آلومینیوم، طلا و دیگر مواد به‌دست می‌آید.‌ به گفته حمیدرضا پورزمانی، عضو هیات علمی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، حدود ۶۷ درصد زباله‌های الکترونیکي که به عنوان آلاینده در نظر گرفته می‌شوند، قابل بازیافت هستند و تنها ۲.۷ دهم درصد آنها، خطرناک محسوب می‌شوند.

دکتر حمید امیدوار، عضو هیات علمی دانشکده مهندسی معدن و متالوژی دانشگاه صنعتی امیرکبیر، نیز در گفت‌وگو با عصر ارتباط، با اشاره به اهمیت بررسی پسماندهای الکترونیکي و بازیافت آن، معتقد است وقتی از زباله‌های الکترونیکي صحبت می‌کنیم، موضوع ذخیره‌سازهای الکتریکی مطرح می‌شود که در کشور ما بیشتر در قالب باتری‌ها قابل تعریف است و باتری‌های خانگی و دارای مصرف صنعتی را شامل می‌شود. ‌به گفته وی، اگرچه موضوع بازیافت باتری‌های صنعتی مطرح است اما بازیافت باتری‌های خانگی مقرون به صرفه نیست و با مشکل مواجه است و به تعبیر دیگر، زنجیره آن در کشور احصا نشده است.‌

این استاد دانشگاه در پاسخ به سوالی درباره اهمیت بازیافت پسماندهای الکترونیکی بيان كرد: در حال حاضر، شاهد انباشت مقادیر زیادی از انواع باتری‌های مستعمل به خاطر استفاده از آن در صنایع مختلف هستیم. ‌در هر ساعت، 4 هزار تن پسماند الکترونیکی دور انداخته می‌شود. ‌در این خصوص، هرچند زباله‌های الکترونیکی برخی آفت‌های زیست محیطی را به همراه دارند اما این زباله‌ها، منبع انرژی و دارای فلزات ارزشمند هستند.‌

 

آمار جهانی

براساس گزارش سازمان ملل، در سراسر جهان سالانه بين 20 تا 50 ميليون تن زباله‌ الكترونيكي دفع مي‌شود كه آمريكا بزرگ‌ترين توليد‌كننده اين زباله‌هاست.‌ طبق آمار جهانی، هر چند پسماندهای الکترونیکی حدود 1 تا 3 درصد زباله‌های خشک در جهان را تشکیل می‌دهد اما ۷۰ درصد آلودگی‌ها به پسماندهای الکترونیکی مربوط می‌شود.‌ بر همین اساس، حدود 42 میلیون تن زباله الکترونیکی در سال 2014 در جهان تولید شده که سهم هر ایرانی در تولید این زباله‌ها حدود ۷ کیلوگرم بوده.‌ بدیهی است طی چهار پنج سال گذشته تا کنون، این ارقام افزایش یافته است.

آلودگی و خطرات پسماندهای الکترونیکی و الکتریکی به حدی است که در کنوانسیون بازل در سال 1989 پسماندهای الکترونیکی و الکتریکی به عنوان زباله‌های خطرناک در نظر گرفته ‌شد. ‌طبق این معاهده سازمان ملل درخصوص کنترل نقل و انتقالات برون‌مرزی پسماندهای خطرناک و دفع آنها، برای کنترل روند صادرات زباله‌های خطرناک از کشورهای توسعه‌یافته به کشورهای فقیر، هر کشور می‌تواند به‌طور یک‌جانبه واردات این کالاها را ممنوع کند و کشورهای صادرکننده باید موافقت کشور واردکننده را جلب کنند. ‌آمریکا این قرارداد را امضا نکرد و چین نیز به امید دستیابی به درآمد ناچیز از محل بازیافت این تجهیزات از امضای این قرارداد خودداری کرد.‌ با اینکه کشورهای توسعه‌یافته خصوصا آمریکا بزرگ‌ترین تولیدکننده این تجهیزات به‌شمار می‌روند، اغلب آنها پس از مصرف به جهان سوم ارسال می‌شود. ‌بازیافت غیراصولی زباله‌های الکترونیکي در این کشورها، موجب آلودگی‌های گسترده شده است.‌

به اعتقاد صاحب‌نظران حوزه فناوری اطلاعات، زباله‌های الکترونیکی بسیار ارزشمندند و حتی چندین شرکت خصوصی در برخی کشورهای خارجی با بازیافت این زباله‌ها به درآمدهای هنگفتی دست یافته‌اند.‌ در اروپا دو مرکز اصلی برای بازیافت زباله‌های الکترونیکی در سوئد و انگلستان لحاظ شده که از سراسر اروپا، زباله‌های الکترونیکی به این دو مرکز ارسال می‌شوند.

مطالعات نشان می‌دهد رشد سریع زباله‌‌های الکترونیکی، تشکیل شدن آن از فلزات سنگین و فلزات باارزش دلایل مهم برای بازیافت پسماندهای الکترونیکی است. ‌در ژاپن، سه روش بهره‌وری بازیافت مواد، بهره‌وری بازیافت منابع اولیه و بازیافت براساس وزن‌های محیط زیستی برای بازیافت مواد زباله‌های الکترونیکی موردتوجه است.

 

قوانین چه می‌گویند؟

قانون زباله‌های تجهیزات الکترونیکی و الکتریکی (WEEE)، بازیافت زباله‌های الکترونیکی به میزان ‌چهار کیلوگرم‌ به ازای هر نفر را الزامی‌ می‌کند.‌ به‌ موجب این قانون، تولیدکنندگان موظفند بودجه طرح‌های بازیافت را تامین کنند و خرده‌فروشان خدمات بازپس‌گیری را ‌در اختیار مشتریان قرار دهند‌. ‌زباله‌های الکترونیکی که دستگاه‌های پی‌سی، کنسو‌ل‌بازی، مایکروویو و ماشین لباسشویی و..‌. ‌را در برمی‌گیرند، سریع‌ترین منبع تولید زباله در اتحادیه اروپا شناخته شده‌اند‌. ‌اروپا بیشترین تولیدکننده پسماند الکترونیکی در جهان با ۱۵.۶ کیلوگرم به ازای هر نفر است.‌ اقیانوسیه با ۱۵.۲ کیلوگرم پسماند به ازای هر نفر و آمریکا با ۱۲.۲ کیلوگرم به ازای هر نفر، در رده‌های بعدی هستند. ‌قاره آسیا نیز با ۳.۷ کیلوگرم به ازای هر نفر و آفریقا با ۱.۷ کیلوگرم به ازای هر نفر در تولید زباله‌های الکترونیکی سهم دارند؛ آماری که همگام با رشد فناوری‌های نوین، مطمئنا تغییر کرده است.

در ایران نیز طبق ماده 12 آیین‌نامه‌ اجرایی‌ قانون‌ مدیریت‌ پسماندها مصوب مردادماه 1384 هیات وزیران، به موضوع بازیافت پسماندهای الکترونیکي اشاره شده است. ‌بر اساس این قانون، تولیدکنندگان و واردکنندگان اقلامی مانند لوازم برقی و الکترونیکی، اشیای ساخته شده از فلزات ساده و آلیاژی، کالاهای شیشه‌ای‌، کریستال و...‌باید پسماند حاصل از کالاهای خود را بازیافت كنند و درصورتی که نتوانند اين هم را انجام دهند، باید برابر نیم در هزار ارزش کالا را همزمان با فروش و یا ورود به صندوق ملی محیط‌زیست پرداخت كنند. ‌این صندوق، باید به نسبت بازیافت پسماند حاصل از هر یک از اقلام مزبور، مبالغ دریافتی را در اختیار واحدهای بازیافت‌کننده آن قلم از پسماند قرار دهد. ‌همه این‌ها در حالی است که بازیافت اصولی این سیستم‌ها می‌تواند علاوه بر صرفه اقتصادی، جلوی خطرات زیست محیطی را نیز بگیرد.‌

در این زمینه، عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر به عصر ارتباط گفت: علی‌رغم تدوین قوانین درباره پسماندها از جمله مصوبه هیات وزیران در سال‌های گذشته، همچنان نقص‌های قانونی در زمینه بازیافت زباله‌های الکترونیکی وجود دارد و ساماندهی این موضوع، نیازمند تعامل بیشتر بین سازمان محیط زیست، تولیدکنندگان و سایر نهادهای ذی‌ربط است. ‌به گفته امیدوار، موضوع پسماندهای الکترونیکی، همچنان بعد از مصوبات قانونی، ساماندهی نشده و باید برای رفع موانع موجود در این عرصه چاره‌جویی کرد.

وی در عین حال برگزاری نشست تخصصی بازیافت و ساماندهی پسماندهای الکترونیکی با حضور فعالان این عرصه در تابستان سال گذشته را اقدامی ارزشمند ارزیابی و تصریح کرد: در این نشست هم عنوان شد که غیر از سازمان‌ محیط زیست، سایر متولیان امر در عرصه زباله‌های الکترونیکي مانند وزارت صنعت نیز باید در این زمینه ورود کنند.‌ در همین زمینه، علی میرنژاد مدیرکل وقت دفتر صنایع برق و الکترونیک وزارت صنعت، معدن و تجارت در نشست مذکور از نقش حمایتی این وزارتخانه در موضوع بازیافت زباله‌های الکترونیکی خبر داد.‌ به گفته وی، وزارت صنعت، معدن و تجارت از صنعت بازیافت پسماند الکترونیکی حمایت می‌کند و هیات دولت مصوبه دریافت عوارض از واردات کالا و صرف آن برای بازیافت را ابلاغ کرده است.‌ ضمن اینکه پیشنهاد می‌شود اگر قرار است عوارضی گرفته ‌شود برای بازیافت همان صنعت هزینه شود.

براساس آیین‌نامه هیات وزیران مصوب 1384، در کارگروه ملی مدیریت پسماندها، مشارکت بیش از 10 ارگان به ریاست سازمان محیط‌زیست کشور، برای ساماندهی انواع پسماندها تعیین شده اما با این وجود همچنان متولی رسیدگی به زباله‌های الکترونیکي در کشور، مشخص نیست و هیچ آمار رسمی از وضعیت زباله‌های الکترونیکی در ایران وجود ندارد.‌ همین ‌بی‌توجهی مسوولان، موجب شد مرکز بازیافت زباله‌های الکترونیکی مشهد که اواخر دهه 1380 ایجاد شد، با عدم حمایت لازم و نیز عدم همراهی تولیدکنندگان ضایعات الکترونیکي، تعطیل شود و بیش از دو سال تاب نیاورد.

تحقیقات تقی‌پور و همکاران، درخصوص بررسی چالش‌های مدیریت پسماندهای الکترونیکی نیز نشان می‌دهد در ایران با وجود قوانین اولیه در مورد پسماندهای الکترونیکی که بخشی از قانون کلی دفع پسماندها است، در عمل، هیچ سیاست قطعی یا برنامه‌ریزی برای مدیریت پسماندهای الکترونیکی وجود ندارد.‌ این در حالی است که مطالعات گسترده درباره پسماندهای الکترونیکی و الکتریکی در ایران نشان می‌دهد که این پسماندها دارای برخی عناصر باارزش و قابل بازیافت هستند که در صورت دفن سنتی یا سوزاندن می‌توانند به آلودگی پایدار در محیط زیست تبدیل شوند.

 

صنعت میلیاردی بازیافت گوشی‌های هوشمند

چند میلیارد زباله موبایل روی کره زمین وجود دارد که بازیافت نکردن آنها عواقب مرگباری به همراه دارد.‌ از این رو، در کشورهای مختلف، برنامه‌های متفاوتی برای بازیافت زباله‌های موبایل دارند.‌ بنابر آمار اعلام‌شده، در سال 2017 تعداد 1.45 میلیارد گوشی هوشمند در جهان تولید شده و بر اساس اعلام سازمان محیط زیست آمریکا، تنها در سال 2010 به تعداد 125 میلیون گوشی در این کشور دور انداخته شده است. ‌ضمن اینکه، 25 ایالت برنامه‌های ویژه خود را برای بازیافت زباله الکترونیکی دارند.‌ بر اساس تحقیق دانشگاه سنت باربارا کالیفرنیا در سال 2010، سه شرکت به‌طور میانگین 2.10 میلیون دلار هزینه بازیافت موبایل کردند و به‌طور میانگین، درآمدی 17 میلیون دلاری داشته‌اند. ‌از سوی دیگر در هر یک تن گوشی کارکرده، 300 گرم طلا وجود دارد که می‌تواند سود زیادی برای شرکت‌های بازیافتی داشته باشد.‌ در مجموع بازیافت کلی موبایل سودآورتر از بازیافت برخی از اعضای آن است.

در ایران، بنابر آمار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، تعداد مشترکان اپراتورهای تلفن همراه در سال ۹۷، بیش از ۹۳ میلیون است. ‌طبق آمار اعلام‌شده از سوی سازمان تنظیم مقررات ارتباطات رادیویی، بیشتر بودن ضریب نفوذ سیم‌کارت از ۱۰۰ درصد، نشان می‌دهد تعداد سیم‌کارت‌های موجود، از جمعیت ایران بیشتر است.‌ همچنین بیش از 50 میلیون نفر در کشور، از گوشی‌های هوشمند بهره می‌برند. ‌با توجه به این آمار و تعویض متعدد گوشی‌های همراه، حجم زباله‌های الکترونیکی مربوط به موبایل در ایران نیز بسیار بالاست. ‌از آنجا که فلزات مشهوری از جمله طلا، نقره، آلومینیوم، مس، نیکل و...‌ نقشی اساسی در تولید گوشی هوشمند دارند، این فلزات، محدودیت‌های عناصر کمیاب را ندارند و در بخش‌های متعددی از جهان یافت می‌شوند. ‌از این رو، بازیافت پسماندهای الکترونیکی در حوزه موبایل، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است در حالی که به گفته دکتر امیدوار، عضو هیات علمی دانشگاه امیرکبیر، «هنوز در زمینه باتری‌ موبایل در کشور، زنجیره بازیافت نداریم.»

 

چشم‌انداز آینده

طی سال‌های اخیر، از طرح‌ها و تحقیقات مختلفی درخصوص بازیافت پسماندهای الکترونیکي رونمایی شده است. یک شرکت اروپایی موفق شده بر اساس تحقیقات متعددی که برای بازیافت زباله‌های الکترونیکي در اروپا انجام شده، به روش منحصر به فردی برای بازیافت پسماندهای الکترونیکي دست پیدا کند. ‌در این روش لیتیوم و گرافیت موجود در باتری لیتیوم که کاربرد زیادی دارد، به‌صورت تفکیک شده‌، بازیافت می‌‌شود.‌ همچنین اخیرا محققان دانشگاه صنعتی شریف با پشتیبانی صندوق حمایت از پژوهشگران و فناوران معاونت علمی و فناوری، طرحی برای بازیافت این زباله‌ها انجام داده‌اند. ‌در این روش پیشنهاد شده بسیاری از فلزات طی یک مرحله جدا شوند و این به معنای اقتصاد و صرفه کاری است.‌ در روش شیمیایی مقادیر بسیار زیادی اسید نیاز است در حالی که در روش پیشنهادشده، این مقدار به مراتب، تقلیل می‌یابد.

با همه این‌ها، عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر درباره نتایج تحقیقات انجام‌شده در زمینه بازیافت پسماندهای الکترونیکي در ایران، معتقد است بسیاری از این تحقیقات که در آن، بازیافت زباله الکترونیکي مطرح شده، بیشتر به تولید انرژی از زباله اشاره دارد.‌ این استاد دانشگاه تحقیقات انجام‌شده در این زمینه را ارزشمند اما ناکافی می‌داند و بر این باور است که در کنار این تحقیقات، سیاست‌ها و تدابیر لازم برای اجرایی شدن قوانین موجود برای پیشبرد اقدامات توسط مسوولان، بسیار ضروری است.‌

وضعیت موجود نشان می‌دهد در ایران، علی‌رغم فعالیت برخی از کارگاه‌ها و کارخانجات برای بازیافت پسماندهای الکترونیکي، سازمان مدیریت پسماند، سازمان محیط زیست و شهرداری، برنامه جامع برای ساماندهی زباله‌های الکترونیکي ندارند و اغلب تولیدکنندگان این حرفه، کار جمع‌آوری ضایعات الکترونیکي و بازیافت آنها را برعهده دارند. ‌همچنین مساله تفکیک زباله‌های صنعتی و الکترونیکی از مبدا، همانند بسیاری دیگر از معضلات این عرصه وجود دارد که در صورت تداوم این وضعیت، آینده امیدبخشی را رقم نمی‌زند.

 

بازیافت اقتصاد یا اقتصاد بازیافت؟

همه این‌ها در حالی است که با نزدیک شدن به المپیک 2020 توکیو، اخبار جالبی در زمینه تولید مدال با استفاده از فناوری بازیافت الکترونیکی به گوش می‌رسد. ‌مهندسان ژاپنی از قطعات الکترونیکی دورریز شهروندان این کشور، برای تهیه و تولید مدال‌هایی استفاده می‌کنند که میلیون‌ها دلار هزینه روی دست مسوولان برگزاری مسابقات می‌گذارد. ‌مردم ژاپن در اقدامي همگانی، تمامی قطعات الکترونیکی بدون استفاده و قدیمی خود را در فاصله زمانی بین اردیبهشت ۱۳۹۶ تا فرودین ۱۳۹۸ به محل‌هایی از پیش تعیین شده برای بازیافت اهدا کردند. ‌به گفته مقامات ژاپنی بیش از 78.985 تن قطعات الکترونیکی گردآوری‌شده برای تولید مدال‌ها استفاده شد. ‌آنها توانستند از حجم قطعه الکترونیکی حدود ۳۲ کیلوگرم طلا، ۳۵۰۰ کیلوگرم نقره و ۲۲۰۰ کیلوگرم برنز تهیه کنند. ‌کارشناسان معتقدند با این میزان از مواد اولیه می‌توان ۶.۲۱ میلیون گوشی تلفن همراه تولید کرد.

اگرچه نام زباله‌های الکترونیکي اغلب با پسوندهای «خطرناک و مضر» از نگاه بسیاری از رسانه‌ها و تحقیقات زیست‌محیطی همراه بوده اما بررسی‌ها و پیشرفت‌های بازیافتی در این حوزه نشان می‌دهد درصد کمی از زباله‌های الکترونیکی، خطرناک هستند و در صورت بازیافت اصولی پسماندهای الکترونیکی و الکتریکی، تهدیدهای زیست محیطی به سودهای سرشار و فرصت‌های اقتصادی بی‌بدیل تبدیل خواهد شد؛ مثال تولید مدال‌های المپیک 2020 توکیو از بازیافت‌های قطعات الکترونیکي در ژاپن، الگوی ارزشمندی است تا مساله‌محوری را جایگزین معضل‌محوری كنيم؛ اقتصاد ما هم شدیدا به این بازیافت، نیازمند است. ‌زباله‌ها با وجود همه تهدیدهای‌شان، فرصتی برای همزیستی مسالمت‌آمیز و دوست اقتصاد ما هستند: آشغال‌ها را دوست داشته باشیم!