سایه‌روشن رویدادهای حوزه ICT در سال 98

سال گذشته در حوزه فاوا اتفاقات زیادی افتاد از حمله سایبری آمریکا به کشور تا حذف دو اپ از گوشی‌ ایرانی‌ها توسط گوگل، از جمله رخدادهایی بودند که فضای فاوا در کشور را تحت تاثیر قرار دادند.

کمبود کارت خام برای تولید کارت هوشمند ملی و انتقادات برخی از فعالان فاوا به وضعیت تایید استاندارد کالاهای وارداتی حوزه کامپیوتر برخی دیگر از سایه‌روشن‌های حوزه فاوا در سال 98 بودند که این موارد را در این گزارش با هم مرور می‌کنیم.

 

حمله سایبری آمریکا به ایران

مهر ماه سال گذشته نشریه فوربس در گزارشی جنجالی مدعی شد آمریکا علیه ایران حمله‌ای سایبری را انجام داده است.

 نشریه فوربس آمریکا در این گزارش مدعی شد این حمله محرمانه سایبری آمریکا موفق بوده و با هدف تخریب سامانه‌هایی بوده است که به ایران امکان اثرگذاری بر شریان اقتصادی خلیج‌فارس را می‌داده است.

بر اساس تحلیل فوربس، جنگ سایبری ایران و آمریكا این روزها به یك رقابت جدی بین این دو كشور تبدیل شده است كه حكم یك مسابقه را دارد. رقابت سایبری این دو كشور اكنون از سویی در شبكه‌های كامپیوتری و از سویی دیگر در رسانه‌ها در جریان است.

فوربس در آن مقطع مدعی شد جنگ سایبری كه در ماه ژوئن توسط آمریكا علیه نیروهای اطلاعاتی ایران انجام شد چنان اثر مخربی برجای گذاشته كه باعث شده تلاش ایرانی‌ها برای جبران خسارات همچنان ادامه داشته باشد.

آن‌طور كه مقام‌های آمریكایی به رسانه‌هایشان گفته‌اند هدف حملات سایبری آمریكا، دستیابی به اطلاعات كشتی‌های تجاری ایران در خلیج‌فارس بوده است. آمریكایی‌ها ادعا کردند كه در نتیجه حملات آنها توان ایران برای انجام حملات سایبری بیشتر نیز به شدت كاهش یافته است.

 

ظهور معضل کدفروشی در کشور

خرداد ماه سال 98 انتشار مجموعه گزارش‌هایی در نشریات کشور از جمله در هفته‌نامه عصر ارتباط از تجارتی پشت پرده بر بستر فناوری اطلاعات کشور پرده برداشت.

در آن مقطع مشخص شد كدفروش‌ها با درج آگهی فروش كد رهگیری مسكن این امكان را فراهم می‌كنند كه افراد بتوانند آدرس جعلی از خود ارایه دهند و مثلا خودروی خود را با استناد به این آدرس جعلی و به اسم پلاک تهران خریداری كنند یا حتی با خرید کد رهگیری اقدام به ثبت یک شرکت کاغذی در تهران کرده و برای شرکت‌های متخلف فاکتورهای صوری صادر کنند یا اینكه اقدام به دریافت میلیون‌ها دلار وام جهانگیری کنند!

این عمل مجرمانه اما چندان هم پنهان صورت نمی‌گرفت و با انتشار آگهی بر بستر سایت‌های آگهی رایگان همچون دیوار انجام می‌شد.

از سوی دیگر مشخص شد برخی از دارندگان کد اقتصادی این امتیاز خود را در قبال دریافت پول در اختیار فعالان اقتصادی قرار می‌دهند و از این طریق به دنبال كسب درآمد و سودآوری هستند، همین امر اما تشخیص مالیات فعالیت‌های اقتصادی را برای سازمان امور مالیاتی بسیار دشوار کرده بود.

همچنین برخی از گزارش‌هاي منتشره در خرداد امسال مشخص کرد که زنجیره تخلفات کدفروشی و صدور فاکتورهای صوری به اینجا هم ختم نشده و در برخی از موارد از فاکتورهای صوری برای دریافت اعتبار و تسهیلات نیز استفاده شده است.

 

اوج‌گیری استفاده از تلگرام در کشور

فروردین ماه سال 98 در حالی که نزدیک به یک سال از فیلتر تلگرام می‌گذشت افزایش استفاده کاربران ایرانی از این پیام‌رسان بار دیگر این اپ را به محبوب‌ترین ابزار پیام‌رسانی در کشور تبدیل کرد.

براساس آماری که در این زمان اعلام شد علی‌رغم فیلترشدن تلگرام در اردیبهشت سال 97، میزان استفاده از آن در تعطیلات نوروز 98 در مقایسه با دوره مشابه سال 97، تنها کاهشی معادل ۲ درصد را نشان می‌داد. همچنین خبررسانی تلگرامی در مورد سیل باعث ایجاد رکورد ۱.۸ میلیارد بازدید در ۱۲ فروردین 98 شد.

روزنامه دولت در این خصوص در فروردین سال قبل نوشت: «از عجایب زمانه است که با وجودی که تلگرام همچنان رسانه اول ایرانی‌ها است و میزان مراجعه به آن نسبت به قبل از فیلترینگ تغییری نکرده، باز هم این رسانه فیلتر است.»

در یادداشت روزنامه دولت با اشاره به نقش موثر تلگرام و توییتر در اطلاع‌رسانی سیل فروردین 98 آمده بود: «عجیب اینکه حتی مسوولان عالی‌رتبه کشوری نیز از طریق همین رسانه‌های اجتماعی فیلترشده به مردم اطلاع‌رسانی می‌کنند.»

 

کاسبی از تحریم با فروش اپ‌های رایگان ایرانی

اواخر دی ماه سال 98 به دنبال تشدید تحریم‌های آمریکا عليه ایران، امکان عرضه اپلیکیشن‌های بانکی و سایر اپلیکیشن‌های داخلی برای سیستم‌عامل iOS با مشکل جدی مواجه شد. این اپ‌ها از بستر فروشگاه اپل حذف شدند و بانک‌ها نیز عموما این اپ را از طریق ‌سایت خود به شکل مستقیم ارایه نمی‌دادند.

در این میان اما برخی از ارایه‌دهندگان ایرانی اپلیکیشن‌های اپل فرصت را مغتنم شمرده و با تعیین کردن حق عضویت‌ 150 هزار تومانی و بیشتر اقدام به فروش اشتراک سالانه کردند. به این ترتیب كاربران iOS   تنها به شرط تهیه حق اشتراک قادر خواهند بود از اپلیکيشن‌های رایگاني مثل اپ‌های بانکی که توسعه‌دهنده آنها کار طراحی را به رایگان انجام داده،‌ استفاده كنند.

درواقع این عرضه‌کنندگان اپلیکیشن‌های داخلی برای گوشی‌های اپل به نوعی تبدیل به کاسبان تحریم شده‌ بودند که با سوء‌استفاده از فرصت ایجاد شده به واسطه تحریم‌ها، هزینه‌های سنگین از کاربران ایرانی درخواست می‌کردند.

در طرف مقابل اما این فروشگاه‌ها هم دلایلی را برای دریافت هزینه عنوان كرده و با این بهانه که خرید لایسنس از اپل هزینه‌بر است اقدامات خود را توجیه می‌کنند. این در حالی ‌است که خرید لایسنس اپل به هیچ وجه قابل قیاس با هزینه‌های سرسام‌آوری که عرضه‌کنندگان ایرانی اپ‌های iOS درخواست می‌کنند، نيست.

 

اعتراض به افزایش بی‌ضابطه هزینه استاندارد کالاهای کامپیوتری

اواسط مرداد ماه سال 98 بحث استاندارد کالاهای حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات و آزمایشگاه‌های ایجاد شده و مورد تایید گمرک یا سازمان استاندارد با انتقادات بعضی از فعالان حوزه فاوا مواجه شد.

این منتقدان معتقد بودند برخی از آزمایشگاه‌های مورد تایید برای استاندارد، سهامداران این آزمایشگاه‌ها، خود از شرکت‌های مطرح واردکننده اقلام فناورانه هستند و اگرچه خود گاه به مشکلات معترف هستند، اما از آنجا که سود خوبی از سهامداریشان می‌برند، آنها هم سکوت را ترجیح می‌دهند.

به همین خاطر برخی از مسیر قاچاق، محصولات و کالاهای خود را وارد می‌کنند، برخی با جعل مدارک مشکل‌شان را حل می‌کنند، برخی هم با ترفندهایی برای یک نمونه از محصول وارداتی مجوز استاندارد می‌گیرند اما کالایی با کیفیت غیراستاندارد وارد می‌کنند.

برخی خبر از لزوم پرداخت رشوه برای جلو انداختن نوبت در آزمایشگاه‌ها می‌دادند و مدعی بودند اگر چنین نکنند، ممکن است مدت‌ها معطل بمانند و رقبای دیگر با اطلاع از محصولی که در حال واردات است، زودتر وارد عمل شوند و با پرداخت‌هایی بازار را در دست بگیرند.

بعضی از منتقدان وضعیت استاندارد کشور می‌گفتند در برخی از این آزمایشگاه‌ها اصلا تجهیزاتی برای کنترل استاندارد فناوری‌های جدیدی که مدت کمی از ظهور آنها می‌گذرد وجود ندارد و این پرسش را مطرح می‌کنند که دقیقا چه چیزی در این آزمایشگاه‌ها کنترل می‌شود؟

برخی هم می‌گفتند برای محصولی که استانداردهای اروپا و آمریکا را دارد، در ایران دقیقا چه چیزی فراتر از استانداردهای سختگیرانه آنها وجود دارد؟ البته در این مورد پاسخ داده شده که گاه استانداردهای روي برخی محصولات واقعی نیست، برخی استانداردهای اروپا و آمریکا برای صادرات به کشورهای دیگر اصولا سختگیرانه نیست و به همین علت باید در داخل کنترل لازم و کافی انجام شود.

 

انتقدات بی‌پرده از تاکسی‌های اینترنتی

ابتدای مرداد ماه سال 98، محسن پورسیدآقایی در نشستی با عنوان «استارت‌آپ‌ها؛ نظارت خوب، نظارت بد- تنظیم قوانین کسب‌وکارهای آنلاین (با تمرکز بر تاکسی‌های اینترنتی)» که به میزبانی پژوهشکده سیاست‌گذاری دانشگاه صنعتی شریف و با حضور برخی فعالان حوزه استارت‌آپ و نمایندگان برخی رسانه‌ها برگزار شد، انتقادات تند و تیزی را به تاکسی‌های اینترنتی وارد کرد. وی گفت: ایران بهشت قانون‌گریزان است و در فضای حمل‌ونقل شهری تهران، فضای غیررقابتی ایجاد شده و مسوولان کشور به این بستر نابرابری که ایجاد کرده‌اند، می‌نازند.

وی با بیان اینکه معتقدیم باید نظارت روی مسافربرهای اینترنتی لحاظ شود، افزود: مساله‌ اصلی در بحث نظارت روی این سامانه این است که چه سازمانی باید بر آنها نظارت کند.

پورسید آقایی با اشاره به اینکه برخی‌ها معتقدند وزارت کشور و شهرداری‌ها که بنا بر قانون مسوولیتی در خصوص حمل‌و‌نقل درون‌شهری دارند می‌بایست به این موضوع ورود کنند، ادامه داد: البته برخی‌ها نیز معتقدند که وزارت صنعت و اتحادیه‌ها می‌بایست در موضوع نظارت مسافربرهای شخصی وارد شوند اما مگر می‌شود نظارت به دست اتحادیه‌ای باشد که خودش راننده جذب کرده و قوانین را وضع می‌کند؟ و برخی کارشناسان نیز معتقدند که معاونت علمی‌ ریاست‌جمهوری به دلیل حمایتش از استارت‌آپ‌ها باید به مساله نظارت بر مسافربرهای اینترنتی ورود كند و برخی‌ها نیز معتقدند از آنجا که این کسب‌و‌کار در فضای اینترنتی است باید وزارت ارتباطات ورود کند اما شخص وزیر ارتباطات معتقد است که این موضوع ربطی به آنها ندارد؛ در کل باید گفت که هنوز تفاهمی‌ روی تعیین نهاد نظارت‌کننده نداریم.

معاون حمل‌و‌نقل و ترافیک شهرداری تهران با بیان اینکه ایران و تهران به دلیل توجه نداشتن به قوانین و خلأهای قانونی در خصوص فعالیت‌ این گونه کسب‌و‌کارهای اینترنتی به بهشت قانون‌گریزانی که از نظارت فرار می‌کنند، تبدیل شده است، گفت: رانندگان این مسافربرهای اینترنتی بیمه نیستند و چند سال بعد این رانندگان به افراد پیر و فرسوده‌ای تبدیل می‌شوند که شرکتی که در آن مشغول به فعالیت بودند هیچ‌گونه مسوولیت اجتماعی در قبال آنها قبول نكرده و آنها را پشتیبانی نمی‌کند.

وی با بیان اینکه در کشورهای دیگر نیز اجازه فعالیت آزادانه به این گونه کسب و کارهای اینترنتی داده نمی‌شود، گفت: کارشناسان معتقدند که شرکت‌های حمل‌و‌نقل دربستی اینترنتی راند اول رقابت را برنده شده‌اند و از آنجا که نظارت‌گریز هستند، سال‌ها باید تلاش کرد که آنها را به کانون برگرداند.

 

بحران کمبود کارت خام در کشور

اواخر تیر ماه 98 بر اساس آمار سازمان ثبت احوال مشخص شد، به دلیل نبود کارت خام، حدود 6 میلیون نفر منتظر دریافت کارت هوشمند ملی خود هستند و با رسیدهای کاغذی که بعضا ماه‌ها است در دست دارند، امور خود را انجام می‌دهند.

در همین حال اما از گوشه و کنار شبکه‌های اجتماعی و اخبار، خبر می‌رسید كه ظاهرا مشکل نبود کارت‌های خام برای صدور کارت‌های هوشمند، تنها به کارت ملی محدود نمی‌شود و کارت پایان‌خدمت، گواهی‌نامه، کارت ماشین و برخی کارت‌های بانکی نیز ظاهرا با مشکل مشابهي مواجه هستند.

در آن مقطع پدرام سلطانی از مدیران اتاق بازرگانی در اعتراض به طولانی شدن ارایه گواهی‌نامه، این توییت را منتشر کرد که با بازتاب‌هایی نیز همراه شد:

«بیش از یك ماه است كه براى تجدید گواهی‌نامه اقدام كرده‌ام اما به دستم نرسیده. براى پیگیرى تماس گرفتیم، گفتند به علت #تحریم، كارت خام ندارند كه گواهی‌نامه را چاپ كنند! حتى نمى‌توانیم مواد پلیمرى تولید خودمان را به كارت پلاستیكى تبدیل كنیم.»

البته صحبت‌های پدرام سلطانی تنها اعتراضات و انتقادات مطرح شده در خصوص مشكلات تولید كارت هوشمند در كشور نبود و در لابه‌لای شبکه‌های اجتماعی صحبت‌های مشابه دیگری نیز در این خصوص مطرح می‌شد.

چاپخانه دولتی در فرایند پرابهامی که هیچ‌گاه به آن پاسخ داده نشد، بعد از تحریم‌ها، مسوولیت تولید کارت‌های خام برای ارایه کارت هوشمند ملی را به عهده گرفت و البته همچنان خبری از خروجی عملی این شرکت نیست.

 

حذف غیرقانونی اپ‌های ایرانی از گوشی کاربران

اردیبهشت ماه 98 در خبرها اعلام شد که گوگل به عنوان مالک سیستم‌عامل اندروید، راسا وارد عمل شده و در حال حذف تلگرام طلایی و هاتگرام از روی گوشی‌های کاربران ایرانی است. این اقدام از طریق ابزاری به نام Google play protect انجام شد که یک ابزار درون‌برنامه‌ای برای پایش اپلیکیشن‌های گوگل‌پلی محسوب می‌شود.

بر این اساس گوگل در پیغامی این دو نرم‌افزار را بدافزار و ابزاری براي دسترسی و شنود داده‌های شخصی کاربران از جمله پیامک‌ها، تصاویر و فایل‌های صوتی و ... معرفی کرده و از کاربران خود تقاضا كرد برای حفظ امنیت و حریم خصوصی خود این نرم‌افزارها را حذف كنند.

البته که این پیام گوگل کاملا شیطنت‌آمیز محسوب می‌شد زيرا تقریبا با این تعریف گوگل، تمامی اپلیکیشن‌های دنیا مشمول شنود و دسترسی به اطلاعات خصوصی کاربران هستند. کمااینکه این دسترسی‌ها و گاه به مراتب بیش از آن نیز در میلیون‌ها اپلیکیشن موجود روی گوگل‌پلی مرسوم است.

ناگفته نماند که اصولا اپلیکیشن‌ها برای ارایه خدمات خود باید به برخی داده‌های موجود روی گوشی کاربران دسترسی داشته باشند، در غیر این‌صورت اصلا امکان کار کردن ندارند.

در پی این اقدام گوگل اما وزیر ارتباطات نیز با توییتی واکنش نشان داده و این اقدام گوگل را محکوم کرد.

متعاقب توییت وزیر ارتباطات، رییس سازمان فناوری اطلاعات و معاون وزیر ارتباطات نیز توییتی با این مضمون منتشر کرد: «دوسال است که پژوهشگاه فاوا در حال طراحی از سیستم‌عامل بومی است تا تاب‌آوری کشور در برابر تروریسم اقتصادی آمریکا تقویت شود. فراخوانی برای همکاری متخصصان در این زمینه منتشر می‌شود تا #همه‌باهم از کسب‌وکارهای بومی در برابر یک‌جانبه‌گرایی‌ها دفاع کنیم. راه سخت اما ناگزیر است.»

باوجود مطرح شدن این وعده اما هنوز نتیجه و سرانجام سیستم‌عامل بومی مشخص نشده است.