نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی

سودابه دباغ رضایی

بخش اول

yahya.pezeshki@gmail.com

 

srezaee@gmail.com

چكیده

در این مقاله با ارایه شواهد و قراین موجود در جهان و با استناد به آمار و ارقام در سال‌های اخیر سعی می‌شود تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات(TCI)  در رشد اقتصادی نشان داده شود. برای این منظور از دو تحقیق ارزشمند که یکی توسط گیانگ و همکاران در بانک جهانی و دیگری توسط خوانگ در دانشگاه هاروارد انجام شده کمک بسیاری گرفته‌ می‌شود. در این مقاله ابعاد مختلف تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر رشد اقتصادی ارایه شده و سعی می‌شود چگونگی این تاثیرات و روند آتی آنها ذکر شود.

مقدمه

فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌عنوان یک فناوری جدید در دهه 90 وارد بازار شد و به‌سرعت توسعه یافت. این فناوری به‌دلیل عمومی بودن آن با سایر فناوری‌ها تفاوت اساسی دارد، به این معنی که تنها در حوزه فعالیت خود تاثیرگذار نیست، بلکه در کل فعالیت‌های اقتصادی و غیراقتصادی تاثیر بسزایی در تسهیل انجام امور و بالا بردن بهره‌وری و کارایی دارد. طی دهه 90 داستان‌ها و روایت‌های بسیاری درباره انقلاب فناوری اطلاعات و ارتباطات مطرح‌ شد، ولی پرسش مهم این است که آیا پس از سپری شدن حدود 15 سال از شکوفایی و رونق فناوری اطلاعات و ارتباطات، این فناوری توانسته است این ادعاها را به‌اثبات رساند؟ تا چه میزان این فناوری به رشد اقتصادی کشورها و جهان طی این مدت کمک کرده ‌است؟ صاحب‌نظران و کارشناسان در سطح جهان نظرات متفاوتی را ابراز می‌کنند، ولی بهترین نظر را باید از زبان آمار و ارقام واقعی شنید که واقعیت را بیان می‌کنند. در این مقاله ابتدا به مطالب مهم دو مطالعه معتبر جهانی با عناوین «تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی» توسط «گیانک» و همکاران در بانک جهانی و «فناوری اطلاعات و ارتباطات و رشد اقتصاد جهانی؛ کمک‌ها، تاثیرات و ملاحظات سیاست‌گذاری» توسط «وو مین خوانگ» با عنوان پایان‌نامه دکترا در دانشکده اقتصاد دانشگاه هاروارد پرداخته می‌شود. سپس به وضعیت ذی‌نفعان از فناوری اطلاعات و ارتباطات اشاره می‌شود. در ادامه، وضعیت فعلی و آتی نیروی انسانی با توجه به تاثیرات فناوری اطلاعات و ارتباطات مورد توجه قرار می‌گیرد. در پایان، به عوامل تاثیرگذار و نقش این فناوری در رشد اقتصادی اشاره می‌شود.

مطالعه «گیانگ» و همکاران در بانک جهانی

طی دهه گذشته، توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در گستره جهانی شتاب قابل توجهی داشته ‌است، توسعه فزاینده اقتصاد جهانی نیز به این امر دامن زده ‌است. پیشرفت‌های فناوری، رقابت بیشتر، و کم کردن محدودیت‌های تجاری باعث کاهش قیمت کالاها و خدمات فناوری اطلاعات و ارتباطات شده ‌است که این امر به‌نوبه خود انگیزه‌ای قوی برای جایگزینی سایر اشکال سرمایه و نیروی کار با تجهیزات فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌وجود آورده‌‌ است. بنابراین، سرمایه‌گذاری در این فناوری در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه اساسا افزایش یافته ‌است. در حقیقت، هزینه‌های این فناوری در کشورهای درحال توسعه نسبت به میانگین کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقصادی (OECD) با سرعت مضاعف در خلال سال‌های 1993 تا 2001افزایش یافت.

افزایش تولید و استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌طور قابل ملاحظه‌ای به رشد اقتصادی کمک کرده ‌است. بر اساس افزایش سرمایه‌گذاری در این فناوری در کشورهای صنعتی در خلال سال‌های 1995 تا 2000، براساس مطالعات هکر و مورسینک در سال 2002، میانگین افزایش در رشد بهره‌وری تمامی عوامل(TOTAL FACTOR PRODUCTIVITY=TFP)  را حدود یک‌سوم درصد در سال تخمین می‌زنند. البته این تغییرات در کشورهای مختلف متفاوت بوده ‌است. در ایالات متحده، که هزینه‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در آن در این دوره بیشتر از میانگین بود، افزایش در رشد بهره‌وری تمامی عوامل حدود نیم درصد تخمین زده ‌شد. اگرچه ایالات متحده چشمگیرترین نمونه است، ولی سایر کشورها نیز از تاثیر مثبت سرمایه‌گذاری‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی بهره‌مند شدند. شواهد نشان می‌دهد که تولید و گسترش این فناوری بازگشت سرمایه بالایی را برای کشورهای صنعتی و درحال توسعه داشته ‌است. برای نمونه، بازگشت سرمایه مالزی در سرمایه‌گذاری‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات 8/44 درصد در سال 2003 بوده‌ است که حدود سه برابر بازگشت سرمایه‌گذاری‌های غیر فناوری اطلاعات و ارتباطات است که مقدار آن 4/15 درصد است.

افزایش تولید فناوری اطلاعات و ارتباطات به تولید، اشتغال و درآمدهای صادرات کمک می‌کند، درحالی‌که استفاده از این فناوری بهره‌وری، رقابت‌پذیری و رشد را افزایش می‌دهد. فناوری اطلاعات و ارتباطات این پتانسیل را دارد که دولت‌ها را کاراتر و مستعدتر برای تسهیم اطلاعات، همچنین شفاف‌تر و پاسخگوتر كند.

دولت‌ها برای متصل کردن جوامع روستایی دورافتاده و منزوی به مراکز شهری و همچنین فراهم کردن فرصت‌های اقتصادی برای جوامع محروم می‌توانند از فناوری اطلاعات و ارتباطات استفاده کنند.

توجه این نوشتار، تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر رشد اقتصادی به‌دلیل تعمیق سرمایه و افزایش بهره‌وری تمامی عوامل است. بخش دوم مقاله، به روش‌های مختلفی که این فناوری در رشد بهره‌وری تاثیر می‌گذارد، می‌پردازد. بخش سوم میزان کمکی که فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشورهای مختلف به رشد می‌كند و توزیع منافعی را که به‌دنبال دارد نشان می‌دهد. بخش پنجم عوامل کلیدی را که باعث افزایش یا مانع توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌شوند به‌طور خلاصه بیان می‌کند و به چالش‌هایی که کشورهای درحال توسعه در بیشینه کردن کمک این فناوری به رشد با آن مواجه هستند اشاره می‌کند.

در این نوشتار ابتدا به تاثیرات اقتصادی فناوری اطلاعات و ارتباطات پرداخته می‌شود، سپس شواهدی بین‌المللی در زمینه تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در اقتصاد جهانی و منطقه‌ای ارایه می‌شود. توزیع منافع حاصل از توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات از دیدگاه‌های مختلف ارزیابی می‌شود. در نهایت، عوامل تاثیرگذار در نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی ذکر می‌شود.

تاثیرات اقتصادی فناوری اطلاعات و ارتباطات:

فناوری اطلاعات و ارتباطات از سه طریق می‌تواند به رشد اقتصادی تاثیر بگذارد (شکل1):

1‌‌. رشد بهره‌وری تمامی عوامل در بخش‌های تولیدکننده فناوری اطلاعات و ارتباطات؛

2‌.  تعمیق سرمایه (1)

‌3. رشد بهره‌وری تمامی عوامل از طریق سازماندهی مجدد و به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات.

یکی از جنبه‌های انقلاب فناوری اطلاعات و ارتباطات، رشد قابل توجه بهره‌وری تمامی عوامل در صنایع تولیدکننده محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات است. این رشد بی‌نظیر ناشی از پیشرفت سریع فناوری در این بخش از صنعت بوده است. از مهم‌ترین نمونه‌های رشد سریع فناوری در این صنعت، رشد سریع قدرت محاسبه محصولات جدید فناوری اطلاعات و ارتباطات است. طبق قانون مور، قدرت محاسباتی ریزپردازنده‌ها هر 18 دو برابر می‌شود (2). چنین سرعت بالایی در پیشرفت فناوری معادل رشد سریع بهره‌وری تمامی عوامل در بخش تولیدکننده محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات است که به‌نوبه خود موجب رشد میانگین بهره‌وری تمامی عوامل کل اقتصاد می‌شود.

جنبه دیگری که فناوری اطلاعات و ارتباطات از آن طریق به رشد اقتصادی کمک می‌کند، جذب سطح بالایی از سرمایه به بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات است که باعث تولید محصولات جدید و افت قیمت محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌شود. افزایش سرمایه‌گذاری در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات موجب افزایش نسبت سرمایه به تعداد کارکنان در این صنعت می‌شود که به معنی تعمیق سرمایه در فناوری اطلاعات و ارتباطات است.

سومین جنبه از تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی، تاثیرات بلندمدت آن است که به‌‌رغم بلندمدت بودن، تاثیرات عمیقی در پیشرفت و تحول جامعه دارد. پیشرفت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات پتانسیل بسیار بالایی در به‌هم ریختن و سازماندهی مجدد تولید و توزیع محصولات، خدمات و نحوه فعالیت‌های اجتماعی دارند. شایان توجه است که چنین دگرگونی‌هایی در امور و روال انجام کارهای تولیدی، خدماتی و اجتماعی را در گذشته با ظهور موتورهای الکتریکی، تلفن و تلگراف تجربه کرده‌ایم، ولی به‌نظر می‌رسد محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات این‌بار تحولات عمیق‌تری ایجاد خواهند کرد. این تغییرات به تسهیل و تسریع انجام امور و افزایش کارایی و بهره‌وری اقتصادی بسیار کمک خواهند کرد.

شواهد موجود در سطح بین‌المللی

نتایج متفاوت در کشورها و مناطق مختلف، بر بحث‌های موجود در مورد میزان تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی دامن زده است. برای مثال، آمریکا از سرمایه‌گذاری در فناوری اطلاعات و ارتباطات بسیار بهره‌ برده ‌‌است. در اروپا، نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات رشد نامنظم و گاه‌به‌گاه داشته ‌است. در فاصله سال‌های 1995 تا 2000 از میان 14 کشور اروپایی تنها در شش کشور افزایش تعمیق سرمایه در فناوری اطلاعات و ارتباطات و رشد بهره‌وری تمامی عوامل ملاحظه شد.

شرق آسیا، بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌ویژه از لحاظ تولید محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات دارای اهمیت بیشتری می‌شود. امروزه 28 درصد از صادرات تولیدی این منطقه را کالاهای فناوری اطلاعات و ارتباطات تشکیل می‌دهد. به این ترتیب، تولیدات فناوری اطلاعات و ارتباطات کمک قابل توجهی به رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) کرده است. با وجود این، سطوح بالای تولید محصولات فناوری اطلاعات و ارتباطات به افزایش مصرف این فناوری منجر نشده ‌است. وانگ در سال 2002 مشاهده کرد که با وجود اینکه شرق آسیا به‌طور نامتناسبی سهم بالایی از تولید جهانی فناوری اطلاعات و ارتباطات را به‌دست آورده، ولی در جذب و به‌کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات چندان موفق نبوده ‌است. علاوه بر این، در این منطقه شکاف کشورهای پیشرفته از قبیل ژاپن و کشورهای تازه صنعتی‌شده منطقه با سایر کشورهای درحال توسعه در حال گسترش است. تقسیم منطقه به تعداد زیادی از بازارهای کوچک که به‌دلیل زبان، فرهنگ، استانداردهای فنی متفاوت، موسسات قانونی ضعیف و اطمینان نداشتن به تعاملات تجارت الکترونیکی صورت گرفته، مانع از نفوذ فناوری اطلاعات و ارتباطات و کاربردهای مبتنی بر اینترنت شده ‌است.

در سایر مناطق یافته‌های بین‌المللی ناچیزی در مورد نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در رشد اقتصادی وجود دارد. در مناطقی از قبیل جنوب آسیا، خاورمیانه و آفریقا هیچ داده‌ای در مورد رشد اقتصادی حاصل از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای تحلیل و بررسی وجود ندارد. در آمریکای لاتین و اروپای شرقی و مرکزی، سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌قدری کم است که نمی‌توان تاثیر آنها بر رشد اقتصادی را اندازه گرفت.

مطالعه «وو مین خوانگ» در دانشگاه هاروارد [4]: مطالعه ارزشمندی توسط «وو مین خوانگ» در دانشکده ‌علوم اقتصاد دانشگاه هاروارد آمریکا در سال 2004 در مورد فناوری اطلاعات و ارتباطات و رشد اقتصاد جهانی صورت گرفته ‌است. این مطالعه روی 50 کشور انجام گرفته‌ که در شش گروه زیر طبقه‌بندی شده‌اند:

1.  گروه 7: کانادا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، انگلستان، و ایالات متحده.

2. 15 کشور صنعتی غیر گروه 7): استرالیا، اتریش، بلژیک، دانمارک، فنلاند، یونان، ایرلند، رژیم صهیونیستی، هلند، نیوزیلند، نروژ، پرتغال، اسپانیا، سوئد و سوییس.

3. کشورهای آسیایی درحال توسعه (11 کشور): چین، هنگ‌کنگ، هند، اندونزی، کره، مالزی، فیلیپین، سنگاپور، تایوان، تایلند، و ویتنام.

4. آمریکای لاتین (شش کشور): آرژانتین، برزیل، شیلی، کلمبیا، مکزیک، و ونزوئلا.

5. اروپای شرقی (هشت کشور): بلغارستان، چک، مجارستان، لهستان، رومانی، روسیه، اسلواکی و اسلونی.

6. سایر کشورها (سه کشور): مصر، آفریقای جنوبی، ترکیه.

ادامه دارد

به‌روزرسانی قوانین فضای مجازی.

دیدگاه‌ها

    ارسال دیدگاه