ابهام در هزینه تمام‌شده تراكنش‌های بانكی

یكی از موضوعات مهم در كسب و كارهایی كه زنجیره‌وار با هم در تعامل هستند، محاسبه قیمت تمام‌شده و دریافت سود منطقی برای ارایه خدمات است و در صورتی كه یكی از این بخش‌ها اقدام به دریافت هزینه‌های نامتعارف از سایرین كند در بلندمدت آسیب جدی به سایر بازیگران وارد و نهایتا باعث از بین رفتن كسب و كار می‌شود. در حال حاضر این وضعیت در حوزه نظام پرداخت كارمزد شبكه بانكی رخ داده به نحوی كه اكنون هزینه و درآمدحاصله بانك‌ها كه تامین‌كننده اصلی كارمزدها هستند با هم یكسان نیست و خود این موضوع باعث شده كه یك مشكل بزرگ به مشكلات دیگر بانك‌های كشور اضافه شود.
پیگیری‌های ما از رگولاتور بانكی و شركت‌های تابعه دریافت‌كننده كارمزد در خصوص روش محاسبه قیمت تمام‌شده به جایی نرسید و نهایتا این سوال برای ما باقی ماند كه آیا واقعا فرمول قیمت‌گذاری نظام كارمزد وجود دارد یا خیر و اگر هم وجود دارد این فرمول قیمت‌گذاری برای كدام بازه زمانی است.

مرور یك گزارش قدیمی در خصوص كارمزد شتاب
بررسی‌ها نشان می‌دهد در زمان انتشار این گزارش نیز پاسخی برای آن توسط رگولاتور بانكی و شركت‌های تابعه داده نشده‌ است.
سال 1388 بر اساس محاسبه کارگروه «افزایش استفاده از دستگاه‌های کارتخوان» بانک مرکزی، قیمت تمام‌شده هر تراکنش شتاب 122 ریال، قیمت تمام‌شده هر تراکنش خودپرداز 1733 ریال، قیمت تمام‌شده هر تراکنش کارتخوان 989 ریال، قیمت تمام‌شده هر تراکنش تلفن همراه 62 ریال و قیمت تمام‌شده هر تراکنش اینترنت 185 ریال اعلام شده است.
کارگروه «افزایش استفاده از دستگاه‌های کارتخوان» در حالی این ارقام را اعلام كرده است كه شركت خدمات انفورماتیك، متولی شبكه شتاب كه زیرمجموعه بانك مركزی است، بابت هر تراكنش شبكه شتاب بالغ بر 1150 ریال از بانك‌های عامل در آن زمان دریافت می‌كرد.
مقدمات محاسبه
کارگروه «افزایش استفاده از دستگاه‌های کارتخوان» بانک مرکزی، در تشریح راهکار حل مشکل «فقدان سازوکار عادلانه محاسبه و تسهیم درآمد خدمات الکترونیکی بین اعضا» به عنوان یكی از مشكلات 23 گانه عدم استقبال مردم از كارتخوان‌ها كه در آن زمان مورد بررسی قرار گرفته، محاسبه خود را براساس فرمول خاصی كه مقدمات آن به شرح زیر است، انجام داده است.
- هزینه تبادل = قیمت تمام‌شده + 20 درصد سود + 20درصد بابت توسعه.
- هزینه تبادل برای هر کانال ارتباطی جداگانه محاسبه شود.
- عمر مفید سخت‌افزارها 5 سال و ارزش اسقاط آنها صفر در نظر گرفته شود.
- عمر مفید نرم‌افزارها 10 سال و ارزش اسقاط آنها صفر در نظر گرفته شود.
- حداکثر نرخ رشد هزینه‌های متغیر 10درصد و نرخ بازدهی اقتصادی 15درصد.
- متوسط تعداد تراکنش روزانه خودپرداز 200 تراکنش.
- متوسط تعداد تراکنش روزانه کارتخوان 5 تراکنش.
- متوسط تعداد تراکنش روزانه شتاب 250000 تراکنش.
- متوسط تعداد تراکنش روزانه تلفن همراه 60000 تراکنش.
- متوسط تعداد تراکنش روزانه اینترنت 30000 تراکنش.
- جهت تسهیل محاسبه، کلیه عوامل موثر در قیمت فقط تحت 2 عنوان هزینه ثابت و متغیر لحاظ شوند.

نتایج محاسبه
در نهایت این كارگروه ارقام زیر را محاسبه و استخراج كرده است.
1- هزینه ثابت خودپرداز 250 و هزینه متغیر آن 8 میلیون ریال در فرمول درج شده لذا قیمت تمام‌شده هر تراکنش خودپرداز 1733 ریال به‌دست می‌آید.
2-هزینه ثابت کارتخوان 5 و هزینه متغیر آن 0.1 میلیون ریال و با نرخ رشد صفر در فرمول درج شده لذا قیمت تمام‌شده هر تراکنش کارتخوان 989 ریال به‌دست می‌آید.
3-جهات هزینه ثابت شتاب 25 و هزینه متغیر آن 1 میلیارد ریال در فرمول درج شده لذا قیمت تمام‌شده هر تراکنش شتاب 122 ریال به‌دست می‌آید.
4-هزینه ثابت تلفن همراه 5 و هزینه متغیر آن 0.1 میلیارد ریال در فرمول درج شده لذا قیمت تمام‌شده هر تراکنش تلفن همراه 62 ریال به‌دست می‌آید.
5-با توجه به جمیع جهات هزینه ثابت اینترنت 3 و هزینه متغیر آن 0.2 میلیارد ریال در فرمول درج شده لذا قیمت تمام‌شده هر تراکنش اینترنت 185 ریال به‌دست می‌آید.

نحوه محاسبه در شركت خدمات انفورماتیك
شركت خدمات انفورماتیك هم‌اكنون هزینه شبكه شتاب را بر اساس 250 هزار تراكنش در روز محاسبه می‌كند. این درحالی است كه متوسط تراكنش‌های روزانه در مهرماه و كلا ماه‌های قبل از آن غیر از فروردین ماه بیش از 3 میلیون تراكنش (میزان تراكنش‌های مهرماه بالغ بر 93 میلیون تراكنش) بوده است. در نتیجه هزینه تمام‌شده هر تراكنش به دلیل افزایش تراكنش‌ها به شدت كاهش می‌یابد. محاسبه بر اساس 250 هزار تراكنش باعث شده كه هزینه هر تراكنش حدود 400 تومان محاسبه و از بانك‌های عامل بابت هر تراكنش 115 تومان دریافت شود. اما محاسبه دقیق‌تر حتی بر اساس همان 250 تراكنش نشان می‌دهد كه بانك‌ها باید بابت هر تراكنش 12 تومان پرداخت كنند.
 

جمع‌بندی
همانطور كه در گزارش بالا نیز به آن اشاره شد تعرفه كارمزد دریافتی در شبكه شتاب در سال 88 براساس 250 هزار تراكنش در روز تعیین شده و این در حالی است كه براساس گزارش منتشر شده توسط شركت خدمات انفورماتیك در سال ۹۵، ۲۱ میلیارد و ۱۹۷ میلیون تراکنش در سامانه شتاب به ثبت رسید و مردم ۳۸ هزار تریلیون سرمایه خود را از طریق كارت‌های بانكی به صورت مجازی منتقل كرده‌اند.
این در حالی است كه در ابتدای راه‌اندازی شبكه شتاب کارمزد اولیه تراکنش خرید 1263 ریال بود، که سهم شتاب از کارمزد تراکنش خرید 563 بود که بعد از ایجاد شاپرک به 250 ریال تقلیل یافت. با در نظر گرفتن اضافه شدن شاپرک و  سهم 250 ریالی آن از تراکنش‌های خرید در واقع  سهم شبکه‌های ناظر کسر نشد و تنها سهم پذیرنده و ارایه‌دهنده واقعی خدمت(بانک‌ها) کاهش یافت.  
اكنون نیز علاوه بر این، کارمزدی بابت حساب پذیرندگان به بانک‌ها تحمیل شده است، که این کارمزد به طور میانگین 1560 ریال است. به این ترتیب نه تنها نرخ کارمزد خرید که بیشترین سهم از تراکنش‌های الکترونیکی را شامل می‌شود کسر نشده، که افزایش نیز داشته است.
در هر حال به نظر می‌رسد بانك مركزی باید هر چه سریع‌تر با هدف تنظیم بازار فكری اساسی برای بازنگری و تعدیل تعرفه كارمزد براساس شرایط امروز كند تا بانك‌هایی كه اكنون میزان درآمد و هزینه آنها در بخش كارمزد بالانس نیست از این مرداب كه روز به روز آنها را در خود غرق می‌کند، خارج شوند.