هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور
Soroush - Asreertebat | عصر ارتباط - پیام‌رسان سروش

پوپولیسم تلگرامی و نسبت آن با مردمگرایی سایبری

عباس پورخصالیان

هفته پیش، عنوان یکی از مقالات وبگاه alef.ir نظرم را جلب کرد: "پوپولیست تلگرامی"! به خود گفتم: عجب عنوان فاخری؟ آیا نویسنده محترم درک کرده است که پوپولیسم بر بستر رسانه اجتماعی یا پوپولیسم سایبری چه آرمان والایی است؟ در صورت درک درست پوپولیسم سایبری، آیا وی توانسته است حق مطلب را ادا کند؟

من از قبل، مفهوم آرمانی social media populism و راهبرد کشور هندوستان به آن (به‌منظور تبدیل شدن به قدرتی سایبری) را می‌شناختم و مترصد فرصتی بودم تا همیافت‌های مشابه آن، مانند: «پوپولیسم سایبری» (cyber-populism) و «خودآیینی‌گرایی سایبری» (cyber-autonomism) را در یکی از یادداشت‌هایم به کارآفرینان فضای سایبری و کاربران علاقه‌مند معرفی کنم. اما با خواندن مطالب نوشته شده ذیل عنوان "پوپولیست تلگرامی"، شوکه شدم.

دیدم نویسنده آن مقاله، خواسته بیزاری‌اش را از سخنان وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در صداوسیما بیان کند و نادانسته آمده عنوانی فاخر و کانسپتی بسیار مثبت را برگزیده و خرج دق دلی‌هایش کرده؛ نویسنده‌ای که سانسور سیاسی اعمال شده توسط دادسرای فرهنگ و رسانه را اقدامی شکست‌خورده نمی‌یابد؛ واقعیت روآوری 10 درصدی کاربران به دانلود اپلیکیشن پیام‌رسان‌های داخلی را یک توفیق نسبی ارزیابی می‌کند، و عدم پیروی 90 درصدی کاربران ایرانی از حکم صادره را سعی می‌کند به گردن آذری جهرمی بیندازد؛ و رفتار وزیر در قبال مسدودسازی تلگرام را «یکی به میخ و یکی به نعل [زدن و]، پوپولیستی، هیجانی و غیرمنطقی» قلمداد می‌کند.

برای من اما، شهامت جهرمی که از فرصت پخش سخنانش در "رسانه ملی" استفاده کرد و گفت: «واقعیت این است که افکار عمومی همراهی نمی‌کند و مردم اعتماد ندارند، اگر فیلترینگ شکست بخورد یا موفق شود در هر دو صورت محکوم می‌شویم» ستایش‌برانگیز است! همین که آذری‌جهرمی، جو زده نشده و واقعیت را کتمان نمی‌کند، برای ارزیابی مثبت من از شخصیت او کافی است.

به دلیل همین بیان شفاف وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، نویسنده  "پوپولیسم تلگرامی" می‌نویسد: «آقای آذری‌جهرمی به‌جای قاطعیت در مواجهه با قانون‌شکنی به نوعی صحبت می‌کند که تشویق و تهییج به هنجارشکنی و قانون‌گریزی در بین ایرانیان افزایش یابد!»

این در حالی است كه قانونی در مورد منع کاربری در پیام‌رسان‌های مسدود شده وجود ندارد. به قول محمد کاظمی، عضو کمیسیون قضایی مجلس: «هیچ نهادی نمی‌تواند بیش از 40 میلیون نفر را موظف کند که از تلگرام استفاده نکنند. ممنوعیت و جرم بودن استفاده از تلگرام باید مسیر قانونی را طی کند. هیچ نهادی نمی‌تواند موردی را جرم یا ممنوع اعلام کند چون باید از طریق مجلس این کار صورت بگیرد» و «فعلا در مجلس، قانونی برای استفاده نکردن از شبکه اجتماعی فیلتر شده وضع نشده است از این‌رو به‌دلیل نبود قانون، فعالیت در شبکه‌های اجتماعی خارجی و داخلی فیلتر شده جرم نیست و منع قانونی ندارد» (روزنامه ایران، 1/3/97).

نویسنده "پوپولیسم تلگرامی" تنها کسی نبود که در هفته گذشته، بیزاری‌اش از سخنان وزیر را بیان کرد. نویسنده دیگری ضمن اعلام «پرده دوم؛ سیاسی‌کاری دولت با تلگرام»، [گویی پرده اول تئاتر فیلترینگ، مسدودسازی بود که انجام شد و اکنون نوبت به پرده دوم تئاتر فیلترینگ رسیده است که در حال اجراست!] نوشت: «واقعیت آن است که تلگرام فیلتر شد و در عمل هیچ تفاوتی نمی‌کند، دولت موافق آن باشد یا مخالف آن، چون در عمل تلگرام فیلتر شد». اما واقعیت، چیز دیگری است خلاف نظر فوق. البته، درگرفتن تضارب عقاید پیرامون توفیق یا شکست حکم دادسرای فرهنگ و رسانه، خوب است؛ به شرط آنکه عالمانه مناظره شود، مناظره فرایندی منطقی را طی کند و عقاید ابراز شده به آگاهی عموم بیفزاید. به‌دلایل عقب‌ماندگی و تمایل به پیشداوری اما چنین نشد!

ناآگاهی از معنی والای پوپولیسم سایبری

مقاله "پوپولیست تلگرامی" علیه رفتار روحانی و جهرمی نسبت به حکم مسدودسازی تلگرام، روز سی‌اُم اردیبهشت 1397، در وبگاه «الف» منتشر شد که در آن ناآگاهی از معنای اصیل "پوپولیسم سایبری" موجب گمراهی نویسنده آن مقاله شده بود؛ او می‌خواست لنگه کفشی کهنه به سوی جهرمی پرتاب کند، اما ناآگاهانه دسته‌گلی زیبا تقدیم وی کرد! این گمراهی نویسنده محترم مقاله "پوپولیست تلگرامی" از آنجا آغاز می‌شود که او در مقام تحلیلگر و نویسنده دانشگاه دیده از خود نمی‌پرسد: پوپولیست تلگرامی یعنی چه؟ پوپولیسم، اصلا چیست؟ پوپولیست کیست؟» و آیا پوپولیسم سایبری یا پوپولیسم شبکه‌های اجتماعی، تهمت و فحش است؟ یا مفهومی باارزش و قابل تامل؟ به گمانم، نویسنده محترم فکر می‌کند که "پوپولیست" مترادف "مردم‌فریب" است! غلطی مصطلح که یک پژوهشگر حقوقدان (نویسنده مقاله "پوپولیست تلگرامی") نمی‌بایست مرتکب آن می‌شد.

به گمانم: برخورد غیر تاریخی/ غیر علمی ایرانیان با مفهوم "پوپولیسم" و "پوپولیست" در اواسط دهه 80 خورشیدی اتفاق افتاد؛ برخوردی که موجب شد "پوپولیست"، "مردم‌فریب" تلقی شود. 

معنی مثبت و اصلیِ "پوپولیسم"، مردم‌گرایی است! نه مردم‌فریبی!

مردم‌گرایی به‌عنوان جریانی سوسیالیستی/مارکسیستی

 

"**پوپولیسم" (به انگلیسی)، "نارودنیسم" (به زبان روسی) و "مردم‌گرایی" (به فارسی)، مکتبی سیاسی/اجتماعی و یکی از جریان‌های مهم در درون جنبش اجتماعی‌گرایی (سوسیالیسم) است که در اواسط سده نوزدهم توسط چرنوشِفسکی (فیلسوف، شاعر، نویسنده و مبارز آزادی‌خواه روس) وضع شد و مورد استقبال و نقد معاصران و اخلافش: مارکس، انگلس و لنین قرار گرفت.

در آن زمان، نظریه مردم‌گرایی با لغو نظام ارباب-رعیتی توسط تزار الکساندر دوم، مطرح و چنان مهم شد که چند دهه بعد زمینه‌ساز انقلاب 1905 روسیه شد؛ انقلابی که به نوبه خود زمینه‌ساز انقلاب مشروطیت ایران نیز شد؛** و تا انقلاب 1917 نیز در روسیه تأاثیرگذار بود، تا جایی که توسط لنین، مکتبی اوتوپیایی/ بورژوازی معرفی شد؛ اما با بلوغ عصر ارتباطات و فناوری اطلاعات در هزاره سوم، "مردم‌گرایی سایبری" (cyber-populism) در سیاست‌های مربوط به توسعه فناوری اطلاعات و در رسانه‌های سایبری، دوباره احیاء و این‌بار به‌عنوان نظریه‌ای اجتماعی-فنی (socio-technical) (برای مثال در کشور هند) مطرح شد در این زمینه رجوع شود به مقاله زیر:

Citizenship and Participation in the Information Age https://books.google.com/books?isbn=1551930358 , Manjunath Pendakur, ‎Roma M. Harris - 2002 - ‎Political Science, Ramaswami Harindranath 56 Labouring to Be a Citizen: Trade Unions, Public Interest and Cyber-Populism in India • Paula Chakravartty

پس، امیدوارم نویسنده "پوپولیست تلگرامی" درک کرده باشد که پوپولیست، فحش نیست، بلکه صفتی است برای توصیف شخص یا اقدامی مردم‌گرایانه. معنای والای «سایبرپوپولیسم» حامل و حاوی پیامی است درخور تامل برای جامعه انقلابی و قضات دلسوز دادسرای فرهنگ و رسانه و اعضای آزاداندیش شورای‌عالی فضای مجازی و مرکز ملی فضای مجازی.

خوشحالم که این یادداشتم، ادامه منطقی دو مقاله پیشینم در عصر ارتباط ("کارگران دیجیتالی زیان‌دیده از تحریم داخلی و مسدودسازی بزرگ" - شنبه 22/2/ 97 - و "بیکارسازی توده‌های آزادکاران و انبوه کارگران دیجیتالی"- شنبه 29/2/97 ) است. زیرا مردم‌گرایی یعنی گرایش به حداقل دوسوم جمعیت کاربران و کارگران دیجیتالی و آزادکاران الکترونیکی کشور که نگران آینده امکان دسترسی آزاد خود به منابع باز و رسانه‌های متنوع‌اند.

درج دیدگاه

بررسی بازی