همراه ما باشید
هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور
Soroush - Asreertebat | عصر ارتباط - پیام‌رسان سروش

نظارت و نحوه تامین اطلاعات؛ مساله این است

آیا سامانه‌ها توانسته‌اند فساد را کاهش دهند؟

كاوه درفشانی

با گسترش روزافزون اينترنت هر روز كاربردهاي جديدي براي فضاي مجازي مطرح مي‌شود. يكي از امكانات موجود در اينترنت كه در ايران، به‌خصوص از سوي دولت مورد توجه واقع شده، ايجاد سامانه‌هاي جديد با اهدافی همچون ايجاد شفافيت، جلوگيري از بروز فساد و ايجاد دسترسي بيشتر و بهتر است.

ايجاد سامانه‌هاي جديد در اين سال‌ها با چنان شيب پرشتابي در ايران دنبال شده كه حالا به‌جرات مي‌توان گفت هر نهاد دولتي حداقل يك سامانه و حتي در برخي موارد بيش از ده‌ها سامانه دارد. يكي از ادعاهايي كه در خصوص سامانه‌ها در كشور ما بر آن تكيه مي‌شود، نقش آنها در ايجاد شفافيت و جلوگيري از فساد است.

اندكي تامل در نتايج و دستاورد سامانه‌هايي كه طي چند سال اخير در كشور ايجاد شده، ما را با سه تیپ دستاورد مواجه می‌کنند؛ سامانه‌هایی که تا حدودی در کاهش فساد موفق بوده‌اند و سامانه‌هایی که صرفا و در ظاهر شفافیت ایجاد کرده‌اند، اما لزوما به ریشه‌کن کردن فسادها کمکی نکرده‌اند.

جالب آنكه روابط عمومي نهادهای عمومی و دولتي نيز با تكيه بر اين فرض غلط كه سامانه شفافيت آورده و جلوي فساد را مي‌گيرد، در بسياري از موارد به جاي پاسخگويي به خبرنگاران به‌عنوان نمايندگان مردم، صرفا آنها را به سامانه‌هاي سازمان متبوعشان ارجاع داده و مدعي مي‌شوند تمام اطلاعات را در اين سامانه‌ها قرار داده‌اند.

طبيعي است كه سامانه صرفا یک واسطه و ویترین محسوب می‌شود و این نحوه و میزان داده‌ها و اطلاعات وارد شده به سامانه‌ها است که به کارآمدی یا ناکارآمدی آنها منجر می‌شود.

 به همین دليل مي‌توان مدعي شد كه اگر به سامانه‌ها نيز ورودي غلط داده شود، (در عین حال که همه‌چیز شفاف است!) مطمئنا خروجي ناصحيح خواهند داشت.

براي اينكه منظورم روشن‌تر شود، برايتان مثالي مي‌آورم. فرض كنيد يك سازمان يا نهاد پس از برگزاري مناقصه يا مزايده‌اي، اطلاعات لازم همچون نام شركت‌كنندگان، مبالغ پيشنهادي و شيوه بررسي صلاحيت‌ها و غیره را روي سامانه خود مي‌گذارد و مدعي مي‌شود كه مناقصه در اتاق‌های شیشه‌ای و در معرض دید عموم قرار گرفته است. مدتي بعد يك خبرنگار تحقيقي با بررسي مسايل پشت پرده متوجه مي‌شود بر خلاف آنچه در سامانه قرار داده‌شده، مناقصه سلامت نبوده چون در پس پرده بده‌بستان‌هايی رخ داده است.

در اينجا مي‌بينيد كه اگرچه در سامانه ظاهرا قيمت‌هاي پيشنهادي شركت‌ها اعلام شده و تمام اطلاعات شركت‌كنندگان و ساير اطلاعات جانبي نيز موجود است، اما در عين حال تخلفي بزرگ هم صورت گرفته است.

**به بيان ساده‌تر بايد گفت ايجاد سامانه‌ها شاید در ظاهر شفافيت به‌وجود آورد، اما این شفافیت لزوما به‌معنای سلامت و کاهش فسادها نیست.**

نکته دیگر آنکه ظاهرا برخی سامانه‌ها به علت اتفاقاتی که در پشت آنها رخ می‌دهد، به تعبیری صرفا ابزاری نه برای حذف قاچاق، که برای حذف رقبا شده است.

بياييد با چند مثال عيني موضوع را بيشتر باز كرده و روشن كنيم. حتما نام سامانه ثبتارش (سامانه ثبت سفارش) به گوشتان خورده است. سامانه ثبتارش و پس از آن سامانه جامع تجارت به منظور ثبت سفارش کالا و کنترل واردات کالا به کشور راه‌اندازی شده‌اند. هدف اين سامانه‌ها اين است كه با ثبت تمام كالاهاي وارداتي، هزينه گمركي و ماليات آنها را اعمال كنند و به این ترتیب ضمن ایجاد عدالت و شفافیت از فسادها و زدوبندهای قدیمی بکاهند. اما ظاهرا موضوع به همین خوبی پیش نرفته و سامانه‌ها در مواقعی برای برخی در دسترس است و برای دیگران نه.

ولی ‌آن‌طور كه ملکی، عضو کمیسیون صنایع مجلس افشا كرده، بیش از پنج نمایندگی رسمی و دو نمایندگی غیررسمی در زمان بسته بودن ثبت سفارش واردات خودرو، توانسته‌اند در سامانه ثبت سفارش انجام دهند که مشخصات تمام آنها موجود بوده و گزارش تخلفات آنها هم توسط مجلس صادر شده است.

به اين ترتيب واضح است كه وجود سامانه به‌تنهايي نتوانسته و البته نخواهد توانست مانع بروز فساد و ايجاد شفافيت شود.

جالب آنكه با وجود بروز اين تخلف مشهود، اعلام شده كه نمی‌توان نام اشخاصی که این کار را انجام داده‌اند در شرایط فعلی اعلام کرد. آنچه مشخص است، شخصی دسترسی داشته و در نیمه‌های شب به‌صورت لحظه‌ای سامانه ثبت‌سفارش را باز کرده و ثبت را انجام داده و دوباره سامانه را بسته است، بدون آنكه آب از آب تكان بخورد.

يكي ديگر از نمونه‌هايي كه گوياي ناتواني سامانه‌ها در ریشه‌کن کردن فساد است، به بروز تخلف در واردات 4 هزار گوشي آيفون در سامانه رجیستری برمي‌گردد.

بر اساس اعلام سخنگوي طرح رجيستري، برخي از شرکت‌هايي که مجاز به واردات آيفون بوده‌اند، 4 هزار آيفون را با سفارش مدل ديگري انجام داده‌اند که ارزان‌تر بوده، به اين ترتيب حقوق گمرکي کمتري پرداخته‌اند. نكته قابل تامل در بروز اين تخلف آن است كه با رويت سامانه و نگاه به تعداد گوشي‌هاي وارداتي و نوع آنها به‌هيچ‌وجه نمي‌توان متوجه تخلف شد و فقط موضوع تخلف زماني هويدا مي‌شود كه كارتن گوشي‌هاي وارداتي باز شده و عملا با تطبيق يك به يك، مدل هر يك معين شود.

البته که از آن به بعد هیچ خبری از نام متخلفان و برخورد احتمالی با آنها نشد.

در خصوص این مثال‌ها اما باید چند نکته را مد نظر داشت.

- نخست اینکه در هر دو مورد مذکور، موضوعات در واقع رسانه‌ای شده‌ و دیگران نیز متوجه ماجرا شده‌اند. پس اگر رسانه‌ای نمی‌شد شاید همچنان تخلفات مذکور ادامه می‌یافت.

- دوم اینکه روش رسانه‌ای شدن این موضوعات نیز محل تامل است. در مورد سامانه ثبتارش، خود مسوولان سامانه قاعدتا به مراجع نظارتی و رسانه‌ها اعلام نکرده‌اند که ما تخلف کرده و خواستار برخورد با خود هستیم!

در واقع این موضوعات به طرق دیگر از جمله توجه رقبا منجر به لو رفتن ماجرا شده و پای مجلس و رسانه‌ها را به موضوع باز کرده است. پس اگر شرایط به‌گونه‌ای باشد که کالاهای وارداتی از جنس خودروهای لوکس و قابل ردیابی نباشند، احتمال تداوم تخلفات سامانه‌ای و بی‌سر‌وصدا بسیار بالا است.

- سوم اینکه با توجه به وضعیت موجود، قضاوت و نظارت بر عملکرد سامانه‌ها صرفا بر اساس دیتایی ممکن می‌شود که توسط اپراتورها وارد سامانه شده است. لذا مادامی که اطلاعات به شکل ناقص، دیرهنگام، غلط و سایر اشکال ناصحیح در سامانه تزریق شود، امکان تداوم فسادها وجود دارد.

در ايران اما اين روزها تفكر غالبي كه از سوي نيروهاي دولتي و روابط عمومي‌هاي آنها مطرح مي‌شود، تاكيد بر انتشار اطلاعات از كانال سامانه‌ها و به‌نوعي دور زدن رسانه‌ها است؛ كه دليل آن نيز شايد اين باشد كه مسوولان ما سامانه‌ها را ركن چهارم دموكراسي می‌دانند!

نگاهي به رده‌بندي كشورهاي جهان در زمينه شفافيت و ميزان فساد در بدنه دولت مشخص مي‌كند كه ما در سال 2017 در بين 180 كشور كه بررسي شده‌اند، جزو 50 كشوري بوده‌ايم كه بيشترين فساد اداري در آنها اتفاق افتاده است. طبيعي است كه هرچه كاشته باشيد همان را هم برداشت مي‌كنيد؛ پس تاكيد بر سامانه‌ها و نمایشگر خروجی آنها کافی نیست، بلکه باید شرایط دسترسی آزاد به داده‌ها، آن‌هم در مرحله قبل از ورود اطلاعات برای همگان و به‌ویژه رسانه‌ها فراهم شود.

براي حل اين شرايط انتظار مي‌رود مديران با درك اين واقعيت كه سامانه شفافيت نمي‌آورد و مانع بروز فساد هم نمي‌شود، زمینه‌های دسترسی عمومی به اطلاعات واقعا شفاف را فراهم کنند تا کشور ما بتواند رتبه‌اي بهتر از 130 در زمينه شفافيت کسب کند.

درج دیدگاه

بررسی بازی