همراه ما باشید
هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور

پیش‌نیازهای رشد فناوری

عباس زندباف

در زمانه‌ای بسر می‌بریم که کشورهای رو به توسعه در بهره‌مندی از فناوری با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند. بسیاری هم در ارزش‌های مردم‌سالاری لیبرال (حقوق فردی و زمامداری اکثریت) و حتی ارزش‌های روشنگری (خرد، دانش و حقیقت) شک کرده‌اند. در نتیجه آنهایی که در انتقاد از چنین ارزش‌هایی بر طبل عوام‌پسندی و عوام‌فریبی می‌کوبند با بهره‌برداری تبلیغاتی از تنگناهای اقتصادی، نابرابری‌های فزاینده و فرار مغزها به پیروزی‌های چشمگیری در جلب افکار عمومی دست می‌یابند.

ناهنجاری‌های اجتماعی که بسیاری هم آنها را ناشی از فناوری می‌دانند به عوام‌پسندان و عوام‌فریبان پر و بال می‌دهد. اما تعامل فناوری و جامعه دوسویه است و نباید فقط بر اثرات فناوری بر جامعه انگشت گذاشت بلکه اثرات جامعه بر گسترشِ فناوری نیز اهمیت دارد. پیشرفت فناوری، نویدبخش مزیت‌های زیادی است اما باید الزامات بالیدن فناوری را فراهم کرد تا بتوان اقتصاد را در موقعیت گشایش قرار داد.

برای فراهم‌سازی الزامات گسترش فناوری باید بدانیم اصولا فناوری چیست و چگونه رشد می‌کند. فناوری در واقع سه صورت‌بندی از دانش است: دانش نهفته در ابزارها و مواد، دانش مدون در دستورنامه‌ها، قرارنامه‌ها و راهنماهای کاربری و دانش نهفته در مغزها. ابزارها و تجهیزات، کتاب‌های و راهنماهای کاربری و مستندات درون وب را می‌توان افزایش داد ولی مغز هر انسان به هر حال گنجایش محدودی برای انباشت دانش دارد. برای آنکه فناوری رشد کند باید پاره‌های مختلف دانش در مغزهای افراد مختلف انباشت شود. تنوع دانسته‌ها است که جامعه‌ای را دانشی‌تر می‌کند نه زیاد بودن دانش افراد آن.

اما بعد از آنکه پاره‌های مختلف دانش در مغزهای مختلف قرار گرفت باید دانش نهفته در این مغزهای مختلف را کنار هم بگذاریم تا بتوانیم از دانش کلی آ‌نها بهره ببریم. بنابراین تعجبی ندارد که در زمانه‌ ما شمار افراد بحرالعلوم اندک شده است و در عوض نسبت شمار نویسندگان مقالات علمی به شمار مقالات علمی به سرعت در حال افزایش بوده است.

یکی از راهکارهای رشد فناوری نیز پودمانی کردن (modularization) آن است. اگر بتوانیم اجزای فرآورده‌ای را سرشکن کنیم و گروه‌های مختلف تخصصی را متولی پودمان‌های حاصل کنیم و گروهی هم در نهایت این پودمان‌ها را سر هم کنند با آنکه یکایک این گروه‌ها به دانش کمی نیاز خواهند داشت دانش کلی به دست آمده زیاد خواهد بود.

مثلا شیلی بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ لیتیوم و شرکت پاناسونیک ژاپن بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ باتری‌های لیتیومی-یونی در جهان هستند اما بزرگ‌ترین سازنده‌ خودروی برقی در جهان شرکت چینی بایک است. شرکت آمریکایی تسلا هم وضع خوبی دارد اما پیش‌بینی کرده‌اند که میزان تولید خودروی برقی اروپا و چین در سال 2025 میلادی 10 برابر ایالات متحده خواهد بود. این در حالی است که ایالات متحده از نظر تعداد ایستگاه‌های برق‌رسانی به خودروهای برقی هم خیلی عقب است.

از این مثال به دو نکته می‌توان پی برد. نخست آنکه هر پودمان در زنجیره‌ ارزش از وصل بودن به سایر پودمان‌ها در جهان سود می‌برد. منطق پودمانگی با صرفه‌ مقیاسی فرق دارد. نوآوری در استخراج لیتیوم و باتری‌سازی در هر جا که باشد به نفع خودروهای برقی است. نوآوران نیز دوست دارند به کاربران نوآوری‌ها وصل باشند.

برای ساخت هر هواپیما میلیون‌ها قطعه لازم است و نوآوری در ساخت هر یک از این قطعات تبعات مهمی برای طراحی و کارایی هواپیما دارد. مثلا چاپ سه‌بعدی می‌تواند کاهش چشمگیری در قطعات لازم برای موتورهای توربینی پدید آورد و بنابراین وزن و در نتیجه مصرف سوخت را به‌طور چشمگیری کاهش دهد. برای بهره‌برداری از چنین نوآوری‌هایي باید بین نوآوران و سازندگان، ارتباط مستحکمی برقرار باشد.

از هم پاشیدن پیمان تجارت آزاد آمریکای شمالی (نفتا) دقیقا معکوس چنین پیوندهایی است و به همین دلیل است که ایرباس هشدار داده است که خروج انگلستان از اتحادیه‌ اروپا برای صنعت هوافضای انگلستان تبعات منفی شدیدی دارد. لازمه‌ پودمانی کردن، استفاده از تمامی استعدادهای جهان است. بیش از نیمی از کارشناسان علم، فناوری، مهندسی و ریاضی در دره‌ سیلیکون واقع در کالیفرنیا، خارجی هستند و کمتر از یک‌پنجم آنها متولد ایالت کالیفرنیا هستند. با توجه به سیاست‌های ضدمهاجرتی که ترامپ ريیس‌جمهور آمریکا در پیش گرفته است کانادا همسایه‌شمالی آمریکا در نهایت هوشمندی روی آگهی‌نماهای دره‌ سیلیکون تبلیغ کرده است که: مشکل روادید کار دارید؟ بیاید کانادا.

اما لازمه‌ آنکه بتوان بسیاری از فناوری‌ها را پیاده‌سازی کرد مولفه‌هایی است که فقط با سازوکارهای غیربازاری قابل فراهم کردن است و دولت در آن نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. راه‌آهن پرسرعت مثال خوبی در این زمینه است که هیچ شرکت خصوصی‌ نمی‌تواند بدون مجوز و همکاری دولت آن را بسازد. اروپای غربی دارای بیش از 14 هزار کیلومتر راه‌آهن پرسرعت است و این شاخص در چین بیش از 25 هزار کیلومتر است. در حالی که این شاخص در ایالات متحده 56 کیلومتر است. علت هم روشن است: این فناوری مانند فناوری خودروی برقی به تصمیمی اجتماعی نیاز دارد و باید دولت از آن پشتیبانی کند.

خلاصه‌ کلام آنکه برای گسترش یافتن فناوری، جامعه باید هم از طریق تجارت هم از طریق راه دادن افراد بااستعداد و به منظور تحقق پودمانگی با جهان پیوند داشته باشد. همچنین، جامعه باید بتواند هدف مورد نظر را به حس مشترکی تبدیل کند، حسی چنان ژرف و نیرومند که دولت را به فراهم‌سازی کالاهای همگانی لازم برای فناوری‌های نو راهبری کند. این‌ الزام‌ها را جامعه‌ای می‌تواند تسهیل کند که در مورد پذیرش دیگران دربرگیرنده‌تر و گشوده‌تر باشد و نگاه عمقی‌تر و سنجیده‌تری به پذیرش‌ دیگران داشته باشد.

پروراندن چنین نگرش‌هایی آسان نیست و به نگاه مدنی داشتن به ملیت و پرهیز از نگاه نژادی نیاز دارد. در روزگار رقابتی کنونی، جوامعی که نتوانند یا نخواهند الزامات و مقتضیات رشد فناوری را فراهم کنند بهای سنگینی پرداخت خواهند کرد.

امپراتوری اسپانیا در اواخر قرن 15 میلادی با اخراج کردن مسلمانان مرتکب اشتباه بزرگی شد و در قرن شانزدهم نیز در مستعمرات خود به رواداری و تسامح پشت کرد که عاقبتی جز شکست نداشت. اما در همان دوره هلند پس از 80 سال جنگ‌های خونبار و سرکوب جنبش‌های استقلال‌طلبانه در مستعمرات خود، به اهمیت رواداری پی برد و به برخی از بزرگ‌ترین نابغه‌های اروپا از دکارت گرفته تا اسپینوزا پناه داد. در نتیجه تعجبی ندارد که در سده‌های 17 و 18 میلادی به ثروت‌مندترین کشور جهان تبدیل شد.

نیروهای عوام‌پسند (فریب) اگر بی‌توجه به مقتضیات فناوری، همچنان دیدگاه‌های خود را تحمیل کنند لاجرم آهنگ توسعه در کشور خود را تا حد سرعت حلزونی کاهش خواهند داد.

درج دیدگاه

بررسی بازی