همراه ما باشید
هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور

سامانه هشدار سريع زلزله همچنان بي‌استفاده

مهراد كريم‌نيايي

پس از دو زلزله‌اي كه سال گذشته به شكلي خفيف تهران را لرزاندند، به‌روشني مشخص شد كه آمادگي لازم براي مقابله با چنين بحراني در اين كلانشهر وجود ندارد. گواه اين امر نيز ترافيك بي‌اندازه خيابان‌ها و صف‌هاي طويل پمپ‌هاي بنزين بود.

اگرچه چند سالي است كه سامانه هشدار سريع زلزله در تهران راه‌اندازي شده و امكان اطلاع از وقوع زلزله حدود 15 ثانيه قبل از ايجاد لرزش در شهر تهران وجود دارد، اما همچنان استفاده‌اي كه بايد و شايد از اين سامانه نمي‌شود.

فرصت 15 ثانيه‌اي قبل از وقوع زلزله مي‌تواند امكان رفتن به نزديك‌ترين جان‌پناه و قطع برق و گاز براي جلوگيري از تلفات جانبي را براي مردم و سازمان‌ها فراهم كند اما با وجود گذشت نزديك به 5 سال از مطرح شدن ايجاد اين سامانه در تهران، همچنان در عمل اين سامانه ثمربخش نبوده است.

چيستي سامانه هشدار سريع زلزله

رضا حیدری، مشاور سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در رابطه با سامانه هشدار سريع اين‌طور توضيح مي‌دهد: «سیستم هشدار سریع زلزله یک دستگاه خاص نیست، بلکه مجموعه‌ای از سخت‌افزارها و نرم‌افزارهایی است که در زمان واقعی به تجزیه و تحلیل حرکات زمین از جمله نگاشت‌های یک زلزله در حال وقوع می‌پردازد و در صورت به حد نصاب رسیدن شدت پیش از جنبش‌های نیرومند زمین به محل مورد نظر، اقدام به ارسال پیام هشدار به مناطق در معرض خطر می‌کند.» به زبان ساده‌تر، این سامانه با سنسورها یا حسگرهایی که دارد، حرکت لایه‌های زیرین زمین را رصد می‌کند و می‌تواند چند ثانیه قبل از اینکه موج زلزله از سطوح پایین به سطح زمین برسد وقوع زمین لرزه را به مدیریت بحران و مراکز حساس و همچنین شهروندان هشدار دهد؛ البته رضا حیدری تاکید دارد که این یک سامانه پیش‌بینی زلزله نیست و تنها می‌تواند بعد از شروع زلزله آن را چند ثانیه زودتر از حرکت به سمت زمین مخابره کند:

«اساس کار سامانه هشدار سریع زلزله مجموعه سازوکارها و پردازش‌هایی است که بعد از وقوع زمین‌لرزه انجام می‌گیرد و نه قبل از وقوع. علاوه بر آن مقدار زمان هشدار متغیر است و نمی‌توان مقدار عددی مشخصی در این‌باره تعریف کرد. این مقدار زمان بسته به مکان و کانون زمین‌لرزه، دستگاه ثبت‌کننده امواج زمین‌لرزه و منطقه هدف متفاوت است.»

ایده اولیه سیستم هشدار سریع 140 سال پیش توسط یک دانشمند آمریکایی داده شد اما ژاپنی‌ها توانستند آن را ارتقا‌ دهند و در زلزله سال 2011 ژاپن به شکلی موفق از آن بهره‌برداری کنند. هرچند این سیستم نتوانست در تخمین میزان شدت زمین‌لرزه عملکرد مطلوبی داشته باشد اما هشدار به‌موقع و درست بود. این دستگاه امروزه در کشورهایی مانند آمریکا، ژاپن، رومانی و مکزیک فعال است و دو نوع کارکرد کلی دارد؛ اول اینکه می‌شود با استفاده از لرزه‌نگارها دقیقا میزان خسارت ناشی از زلزله را تخمین زد و دیگری هشدار سریع زلزله. منابع آگاه می‌گویند تا به امروز 14 دستگاه لرزه‌نگار نوع اول و 4 دستگاه هشدار سریع در تهران راه‌اندازی شده است اما موانعی برای بهره‌برداری صددرصدی از آن وجود دارد.

كارايي سامانه هشدار سريع زلزله

تخریب پالایشگاه، مخازن آب، خطوط انتقال نفت و گاز و شریان‌های حیاتی در زمان زلزله می‌توانند میزان خسارت‌ها را افزایش دهند، از این‌رو سامانه‌های هشدار سریع می‌توانند پیش از وقوع زلزله اصلی موجب خاموش شدن ایمن این تاسیسات و کاهش آسیب‌های بیشتر شوند؛ هرچند برای خاموش شدن ایمن این تاسیسات غیر از سامانه هشدار سریع باید سیستم‌های قطع‌کننده خودکار نیز نصب و استفاده شوند.

درواقع سامانه هشدار سريع در صورتي كه به ستاد مديريت بحران، پليس اورژانس و صداوسيما متصل باشد مي‌تواند با هشدار به‌موقع و آماده كردن مردم براي رفتن به جان‌پناه يا اتاق امن از يك‌سو و قطع شريان‌هايي مانند گاز و برق و آب مانع بروز تلفات گسترده در شهري همچون تهران شود.

به اين ترتيب مي‌توان گفت نصب دستگاه لرزه‌سنج تنها شروع كار است و اتصال تمام سازمان‌هاي مرتبط و رسانه‌ها به سامانه هشدار سريع زلزله موضوع مهم‌تري است كه تا اين لحظه در كشور ما آن‌طور كه بايد مورد توجه قرار نگرفته است.

سامانه هشدار سريع زلزله ايران

سازمان مدیریت و پیشگیری از بحران حدود پنج سال است که با همکاری آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (جایکا) و همچنین دستگاه‌های عضو ستاد یعنی وزارت کشور، استانداری، صداوسیما، سازمان تنظیم مقررات رادیویی و هواشناسی توانسته خروجی یکی از سامانه‌هایی را که می‌تواند برای شهر تهران موثر باشد، بگیرد. در یکی از نقاط اطراف شهر تهران یعنی گسل مشا در امامزاده‌ هاشم، این سیستم با چهار ایستگاه شتاب‌نگاری فعال شده و خروجی‌های اولیه را در سازمان در نظر گرفته‌اند اما همچنان به دليل متصل  نبودن سازمان‌هاي مختلف مثل وزارت نيرو، سازمان‌هاي آب و برق و اورژانس و پليس به اين سامانه خروجي آن به كار نيامده است.

براساس اعلام مشاور طرح هشدار سریع زلزله این موج هشدار اگر در اختیار شرکت برق قرار گیرد، می‌تواند کل برق شهر تهران را به‌صورت اتوماتیک قطع کند و لذا نیازمندیم که در سیستم‌های مختلف اقدامات این‌چنینی انجام گیرد که در صورت وقوع زمين‌لرزه حداقل خسارات حادث شوند. این نخستین اقدامی است که در کشور انجام شده و خروجی به صورت پایلوت است و نهادهاي مربوطه اميدوارند با اقدامات نهادهای دولتی و سازمان مدیریت بحران کشور در فاز اول بتوانند این سیستم را در کل شهر تهران فعال كنند. شهر تهران درحال حاضر در حدود ١٤ شتاب‌نگار دارد که برخی از اینها عمدتا شتاب‌نگارهای حریم و حاشیه شهر هستند و باید شتاب‌نگارهای دیگری هم اضافه شوند و كشور برای کاهش خسارت به نزدیک به ٥٠ شتاب‌نگار نیاز دارد. یکی از کاربردهایی که شهرداری به دنبال آن است، استفاده عمومی از اين سامانه برای اطلاع‌رسانی است. قطعا این موج وقتی به صداوسیما برسد، این سازمان می‌تواند مانند سایر کشورهای توسعه‌یافته، اطلاع‌رسانی عمومی انجام دهد. شاید در نظر اول 15 ثانيه زمان بسیار کمي باشد اما همین مدت‌زمان كم می‌تواند جان بسیاری را نجات دهد و این سیستم قطعا باید در کل کشور عملیاتی شود؛ اقدامي كه باوجود گذشت 5 سال و مصاحبه‌هاي فراوان دست‌اندركاران طرح و گزارش‌هاي رسانه‌اي همچنان عملياتي نشده است.

علت نيمه‌كاره رها شدن سامانه هشدار سريع

سامانه هشدار سريع همچون بسياري ديگر از پروژه‌هاي حوزه فناوري در كشور اگرچه با سروصداي زياد شروع به كار كرد، اما به مرور با بي‌توجهي و تخصيص‌نيافتن بودجه مناسب و رسيدگي نشدن مداوم، به طرحي نيمه‌كاره و ناموفق تبديل شده است.

برخي از علل طولاني شدن اجراي سامانه هشدار سريع و عملياتي شدن آن بي‌شك نبود بودجه کافی، هماهنگ نبودن دستگاه‌های اجرایی و اداری و شهری با یکدیگر و وجود نداشتن برنامه مشخص و تصميم قطعي براي استفاده و بهره‌برداري از آن است.

متصل نبودن سازمان‌ها و نهادهاي مربوطه به سامانه هشدار سريع و عدم اطلاع‌رساني سريع و به‌موقع صداوسيما براي هشدار زلزله گوياي اين است كه به‌رغم هزينه‌هاي بالايي كه براي سامانه هشدار سريع زلزله صرف شده اما در عمل از آن بهره‌برداري عملياتي مناسبي نمي‌شود.

آن‌طور که کارشناسان سازمان پیشگیری و مدیریت بحران تهران می‌گویند، این تنها سامانه‌ای است که می‌تواند اندکی از فاجعه بعد از زمین‌لرزه کم کند و به همین نسبت تنها دستگاهی در دنیا است که هرقدر برای خرید و نصب آن سرمایه‌گذاری شود، ارزش دارد.

جمع‌بندي

با توجه به هزينه‌ها و سرمايه‌گذاري‌هاي سنگيني كه صرف سامانه هشدار سريع زلزله تهران شده، به نظر لازم است جهت آنكه اين هزينه‌ها بي‌فايده نباشد، تمام سازمان‌هاي اورژانسي و سازمان‌هاي آب، برق و گاز به‌موقع به آن متصل شده و از اطلاعات آن بهره ببرند. همچنين ايجاد امكان هشدار سريع به مردم از طريق تلويزيون و پيامك از ديگر نكاتي است كه بايد امكان‌سنجي شده و اجرايي شوند.

بعد از وقوع زلزله‌هاي مهيب و مرگباري همچون رودبار و بم، كارشناسان مرتب از لزوم هماهنگي سازمان‌ها و آموزش مردم جهت كاهش تلفات مي‌گفتند، اما به نظر مي‌رسد اگر سامانه هشدار سريع زلزله به‌موقع به سازمان‌هاي مرتبط و رسانه‌ها و مردم متصل نشود، افسوس بعدي مردم و كارشناسان متصل نبودن سازمان‌هاي دولتي به اين سامانه باشد.

درج دیدگاه

بررسی بازی