همراه ما باشید
هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور

شغل‌هایی که هستند و نیستند

معمای آمار اشتغال در حوزه ICT

نادر نينوايی

چند سالی می‌شود که رييس‌جمهور در يك روال تقريبا مشخص اواخر هر سال وعده ايجاد شغل در سال آینده در حوزه فاوا را مي‌دهد و بلافاصله اوايل سال بعد آمار تحقق وعده میزان شغل‌های ایجادشده در سال قبل را اعلام مي‌كند. اما اين آمار تا چه ميزان محقق مي‌شود؟ آیا این صرفا یک برآورد از میزان ایجاد شغل است؟ آیا تعریف شغل در حوزه اقتصاد دیجیتال متفاوت از سایر مشاغل است؟ در کدام حوزه‌ها سرمایه تزریق شده که از سوی دیگر آن شغل ایجاد شود؟

اگرچه همه‌ساله این آمار تکرار خواهد شد و انتظاری بر توقف این رویه و پاسخ به این پرسش‌ها نیست، اما به هر حال این پرسش‌ها و پاره‌ای دیگر از ابهامات، مسایلی هستند که حداقل در ذهن بخشی از فعالان این حوزه، مردم و حتی مسوولان این حوزه پاسخ روشنی برای آن وجود ندارد.

هرچند هم‌اكنون كه به پايان سال 97 نزديك مي‌شويم خبر دقيقي از ميزان ايجاد اشتغال در حوزه فاوا (به سبک دولتی و معمول آن) نيست، اما انتظار مي‌رود با نزديك شدن به پايان سال بار ديگر شاهد ارايه آمار مرسوم از تحقق وعده‌ها و مطرح شدن وعده‌هاي جديد باشيم. اما بد نیست مروری داشته باشیم بر روال منظم برخی وعده‌ها مبنی بر ایجاد شغل در پایان هر سال و تحقق بی‌کم‌وکاست این وعده‌ها در سال بعد.

ايجاد اشتغال از زبان رييس‌جمهور

همان‌طور كه ذكر شد، رييس‌جمهور در سال‌هاي اخير و از دوران وزارت محمود واعظي در وزارت ارتباطات دولت قبل، همواره اواخر هر سال وعده ايجاد شغل در حوزه فاوا برای سال بعد را داده و اوايل سال بعد خبر تحقق وعده سال قبل را مطرح كرده است كه در ادامه به مرور اين وعده‌هاي مطرح‌شده مي‌پردازيم.

*رييس‌جمهور 5 آبان 1395

پنجم آبان 1395 بود كه حسن روحاني، رييس‌جمهوري در جلسه شورای‌عالی اشتغال اعلام كرد: حوزه آی‌سی‌تی از بخش‌های بسیار مهم و تحول‌آفرین در حوزه اشتغال است و ضرورت دارد همه دستگاه‌ها دست به دست هم داده و از نیروی انسانی بااستعداد ایرانی در این حوزه استفاده بهینه شود تا از این طریق بتوان اشتغال متناسبی برای جوانان به‌وجود آورد.

در این جلسه هدف‌گذاری برای اشتغال در حوزه آی‌سی‌تی برای سال 96 به میزان 120 هزار شغل در نظر گرفته شد.

*رييس جمهور 5 فروردين 1396

 اوايل فروردين 96 حسن روحانی در مراسم بهره‌برداری از پنج طرح بخش آب در کردستان که به صورت ویديوکنفرانس برگزار شد، اعلام كرد: سال گذشته ۱۰۰ هزار شغل در حوزه ICT در کشور به‌وجود آمد و امسال پیش‌بینی می‌شود که ۱۳۰ هزار شغل در این حوزه برای جوانان ایجاد شود.

*رييس جمهور 24 بهمن 1396

اواخر بهمن‌ماه 96 حسن روحاني در نشست مشترک استانداران، وزرا و روسای سازمان‌های اقتصادی سراسر کشور گفت: در سال ۹۷، ۱۰۰ هزار شغل در حوزه فناوری اطلاعات ایجاد خواهد شد.

*دفتر رييس‌جمهور اول ارديبهشت 1397

روز اول ارديبهشت‌ماه 1397 و در ماجرای اعلام 2 میلیون شغل از سوی رییس‌جمهوری بود كه دفتر رياست‌جمهوري با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد عدد صحیح تعداد شغل ایجاد‌شده در حوزه فاوا در سال قبل 200 هزار شغل است.

به عبارت دیگر در سال 96 و در‌حالی‌که دولت وعده ایجاد 100 هزار شغل در این حوزه را داده بود، در یک جهش، ظاهرا دو برابر این هدف‌گذاری محقق شد و به گفته رییس‌جمهور، 200 هزار شغل جدید ایجاد شد.

تشكيك در آمار اشتغال فاوا

اگرچه رييس‌جمهور و برخی مسوولان در وزارت ارتباطات و وزارت کار همواره از هزاران شغلي كه سالانه در حوزه فاوا ايجاد شده صحبت کرده‌اند، اما كم نيستند افرادي كه چندان به آمار اعلامي اعتقادي ندارند.

هشتم آبان‌ماه سال جاري ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر شورای‌عالی فضای مجازی و ريیس مرکز ملی فضای مجازی در خبری که چندان مورد توجه رسانه‌ها قرار نگرفت، به باشگاه خبرنگاران جوان گفت: در زمينه کسب‌وکارهای دیجیتال یا اقتصاد دیجیتال رونق بسیار خوبی در کشور وجود دارد و به‌طور محسوسی مورد توجه شرکت‌های خارجی قرار گرفته اما در رابطه با اینکه 200هزار شغل در این زمینه ایجاد شده باشد، من در این عدد کمی تشکیک دارم.  

دبیر شورای‌عالی فضای مجازی درباره علت تشکیک خود در آمار 200 هزار شغل دیجیتال، اظهار كرد: کسب‌وکارها بعضا مکمل هستند یعنی به عنوان مثال فردی رستوران دارد و در کنار رستورانش بخشی از کار خود مانند بازاریابی آن را از طریق دیجیتال انجام می‌دهد، حالا آیا همه کارهایی که در آن شغل یعنی رستوران ایجاد شده را می‌توان کسب‌وکار دیجیتال دانست یا فقط قسمت مارکتینگ آن را می‌‌توانیم اقتصاد دیجیتال بدانیم. چون هنوز تعریفی برای شغل نداریم، بعضا چنین نگاه‌های اشتباهی ایجاد می‌شود. آن مشاغلی که بخواهیم بگوییم صددرصد مربوط به اقتصاد دیجیتال است و شغل یا کسب‌وکار مکمل نیست، من فکر می‌کنم کمتر از 200 هزار تا باشد. در واقع کسانی که ادعا می‌کنند 200 هزار شغل ایجاد شده هم درست می‌گویند اما تعریفشان از اقتصاد دیجیتال با ما فرق می‌کند.

فیروزآبادی ادامه داد: با اين تعریفی که گفتم، یعنی کسب‌وکارهایی که به معنی واقعی دیجیتال هستند، در سال 96 حدود 100 هزار شغل ایجاد شده است که این عدد بسیار بزرگی محسوب می‌شود. متاسفانه برخی از دوستان به غلو در عدد ایجاد اشتغال در کشور عادت کرده‌اند؛ مثلا می‌گویند یک میلیون یا 2 میلیون شغل ایجاد کرده‌ایم، در صورتی‌که شغل ایجاد کردن در دنیا معنا و تعریف خاص خود و قیمت مشخصی دارد. این قیمت‌هایی که در حوزه اقتصادی در کشور وجود دارد، با آماری که بعضا مطرح می‌شود، متناسب نیست اما در حوزه کسب‌وکار دیجیتال قطعا ما چیزی حدود 100 هزار شغل در سال 96 داشتیم.

البته صحبت‌هاي مطرح‌شده توسط دبير شوراي‌عالي فضاي مجازي تنها عامل تشكيك در آمار اشتغال حوزه فاوا نبوده است. يكي از مواردي كه همواره در زمينه تعداد مشاغل ايجادشده مورد استناد و بهره‌برداری مسوولان دولتی از جمله در معاونت علمی ریاست‌جمهوری بوده، موضوع تعداد رانندگان تاكسي‌هاي اينترنتي بوده است.

این آمار غیرقابل راستی‌آزمایی و بحث‌برانگیز، فارغ از اینکه شغل مرتبط با اقتصاد دیجیتال و حوزه فناوری اطلاعات محسوب می‌شود یا نه از جهت دیگری نیز زیر سوال است. در اين خصوص علي‌رضا قنادان، مدیرعامل سازمان نظارت بر تاکسیرانی شهر تهران در پاسخ به اینکه سازندگان اپلیکیشن‌های تاکسی‌های اینترنتی مدعی ایجاد ده‌ها هزار شغل در کشور هستند، می‌گوید: چه ایجاد اشتغالی؟ طرف در آژانس کار می‌کرده الان رفته اپلیکیشن تاکسی اینترنتی نصب کرده، یا مسافربر شخصی بوده الان اینترنتی کار می‌کند. از اینها مهم‌تر، عدم توازن در اقتصاد ایجاد کرده‌اند. کارگری که مثلا ماهیانه 5/1 میلیون تومان حقوق می‌گرفته به امید اینکه در اسنپ 4 میلیون در ماه درآمد دارد پراید خریده و کار خود را رها کرده و به سرویس‌های اینترنتی پیوسته است، تبدیل شده به یک شغلی که بازارش آن‌قدر اندازه ندارد و بعد تبدیل شده به یک خودروی آلاینده با تردد زیاد.

در مورد و نمونه‌ای دیگر در خصوص اشتغال در حوزه اقتصاد دیجیتال، مسوولان دولتی بسیار به آمار ارایه‌شده از سوی یک مارکت حوزه اپليكيشن‌ها و اپ‌نویسان نيز بسیار استناد کرده و همه‌ساله گفته مي‌شود فلان تعداد اپ تولید شده و به این ترتیب نتیجه‌گیری می‌کنند که متعاقب آن فلان تعداد شغل ایجاد شده است!

در مورد این سبك محاسبه تعداد اپ‌نویسان اما ابهامات جدي مطرح است. در موردي كه خود ما با آن برخورد كرديم، مشاهده مي‌شود كه گاه از يك اپليكیشن، ده‌ها نسخه كپي‌شده با اسامي و لوگوهاي مختلف در ماركت‌هاي داخلي و خارجي ارايه مي‌شود. اين افزايش تعداد اپ‌ها به هيچ عنوان به معناي افزايش تعداد اپ‌نويسان و افزايش اشتغال در اين حوزه نيست بلكه شايد بتوان با اغماض نام آن را نوعی ماركتينگ اپليكيشن گذاشت كه البته آن نيز شغلي تمام‌وقت نبوده و به هيچ عنوان شاخص‌هاي اوليه يك شغل واقعي را ندارد. از سوی دیگر کم نیستند افراد و تیم‌های اپ‌نویس که تنها یک اپ را در طول دوران کاری خود تولید نکرده و در مواردی چند اپ در سال تولید می‌کنند.

نامشخص بودن نتيجه طرح تكاپو

فارغ از آماري که همواره از سوی برخی فعالان و کارشناسان حوزه ICT زیر سوال می‌رود و پاسخ روشنی هم به آن داده نمی‌شود، يكي دیگر از طرح‌هايي كه قرار بود باعث شكوفايي حوزه فاوا شود و آمار اشتغال اين حوزه را متحول كند، طرح تكاپو بود.

هشتم خرداد ماه 1396 مدیر رسته فناوری اطلاعات طرح تکاپو در وزارت کار، با اشاره به ظرفیت یک میلیون نفری اشتغال بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات گفت: برای سال ۹۶ اشتغال ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار نفر در این طرح هدف‌گذاری شده است.

در اين مقطع محمدعبده ابطحی گفته بود: در حال حاضر برآورد ما اشتغال حدود ۶۰۰ هزار نفر در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات است که این بخش ظرفیت اشتغال‌زایی برای حدود یک میلیون نفر را دارد.

وی با بیان اینکه در قالب طرح توسعه کسب‌وکار و اشتغال پایدار (تکاپو) اشتغال‌زایی ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار نفر برای سال 96 در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات هدف‌گذاری شده است، گفت: از کل این هدف‌گذاری، ۶۰ تا ۷۰ هزار اشتغال صرفا در بخش فناوری اطلاعات مانند تولید نرم‌افزارها، تولید محتوا، تولید گیم و استارت‌آپ‌ها پیش‌بینی شده است که برای تحقق آن در حال برنامه‌ریزی هستیم.

وی مدعي شد: با توجه به اینکه در چند استان کشور ۴۰ تا ۵۰ درصد شرکت‌ها در پارک‌های علم و فناوری قرار دارند، طی مذاکرات و همکاری با معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، بخشی از اشتغال بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات در سطح کشور در پارک‌های علم و فناوری ایجاد خواهد شد که ظرفیت خوبی برای اشتغال بخش IT و ICT دارند.

ابطحی علاوه بر اين، با بیان اینکه درآمد کشور از بازار فناوری اطلاعات و ارتباطات حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان است، گفت: این درآمد بر اساس هدف‌گذاری تا پایان برنامه ششم به ۱۰۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد.

اگرچه اين طرح بايد با هماهنگي وزارتخانه‌هاي كار و ارتباطات به سرانجام برسد، اما مدت مديدي است كه مانند بسیاری دیگر از طرح‌ها، هيچ خبري در خصوص خروجی آن اعلام نشده است.

‌از سوي ديگر، همان‌طور كه از گوشه و کنار نیز شنیده می‌شود، برخی متقاضیان دریافت وام‌های طرح تکاپو نيز كه براي تامين اعتبار و تسهيلات وارد اين طرح شدند، در مرحله تامين منابع به سد بانک‌ها خورده و نتوانسته‌اند اعتبارات مورد نظر خود را دريافت كنند.

ناديده گرفتن آمار ريزش مشاغل فاوا

نكته پاياني آنكه به‌ويژه در سال اخير به سبب وضع اقتصادي و تحريم‌هاي اعمال‌شده و نرخ ارز، ميزان ريزش مشاغل در بخش‌هایی از حوزه فاوا افزايش يافته اما تاكنون هيچ مقام دولتي آماري در اين خصوص اعلام نكرده است. مستند نشدن آمار ريزش مشاغل حوزه فاوا از سوي دستگاه‌هاي دولتي اما در حالي رخ مي‌دهد كه همچنان به آمار مشكوك و پرابهام ايجاد شغل در اين حوزه با رويكردي تبليغاتي پرداخته مي‌شود.

به اين ترتيب درحالي‌كه واقعيت‌ها و اخبار حکایت از تعديل نيروهاي شركت‌هاي حوزه فاوا، تعطیلی بی‌سروصدای برخی شرکت‌های دانش‌بنيان و استارت‌آپ‌هاي اين حوزه دارد، اما شايد چون صرفه و منفعتي در اعلام و مستند شدن و ارايه اين آمار نيست، همواره از اعلام آنها اجتناب مي‌شود.

در نهایت اینکه با توجه به شرايط موجود اگرچه ما در اين حوزه تعريف مشخص و استانداردي از شغل و ايجاد اشتغال در حوزه فاوا نداريم، اما اگر با اغماض و چشم‌بسته هم آمار ادعاشده در خصوص اشتغال در اين حوزه را بپذيريم، باز هم نمي‌توانيم از كاهش مشاغل فاوا و نيز ريزش اين مشاغل در يك سال اخير چشم‌پوشي كنيم.

درج دیدگاه

بررسی بازی