همراه ما باشید
هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور

شبكه‌های اجتماعی؛ برگ برنده مسافر پاستور

پريسا خسروداد - مسعود عابدي

شبكه‌های اجتماعی پدیده‌ای در دل اینترنت هستند كه از سیاست گرفته تا اقتصاد و فرهنگ و روابط اجتماعی را كاملا دگرگون كرده‌اند. در حال حاضر بسیاری از منازل، اماكن اداری، واحدهای صنفی، مغازه‌ها یا بسیاری از اماكن دیگر در ایران دارای حداقل یك خط تلفن ثابت هستند، اما در هر یك از این واحدها تعداد یك یا چند شهروند زندگی می‌كنند كه هر یك ممكن است مشترك بیش از یك خط تلفن همراه باشند كه روی یكی از سیم‌كارت‌های آنها كه در داخل یك گوشی هوشمند قرار گرفته، به احتمال زیاد حداقل یكی از شبكه‌های اجتماعی تلگرام، اینستاگرام، واتس‌اپ، ایمو و... نصب شده است.
 ضریب نفوذ بالای شبكه‌های اجتماعی در میان مردم و پرسه‌زدن و گردش روزانه در آنها به‌عنوان یكی از امور جاری زندگی، باعث شده تا به ابزاری قدرتمند و تقریبا بدون رقیب در اطلاع‌رسانی و جهت‌دهی به افكار عمومی ‌تبدیل شوند. تجمیع قابلیت‌های رسانه‌های مختلف مانند تلویزیون، روزنامه و رادیو در این پدیده یعنی شبكه‌های اجتماعی موجب شده كه به ابزاری قدرتمند با كارایی قابل توجه در عرصه سیاست تبدیل شود و به‌عنوان برگی كه در صورت هوشمندی می‌تواند برگ برنده نامزدهای بسیاری از احزاب و افراد در رویدادهای مهم سیاسی و ملی محسوب شود، به‌كار گرفته شود. 
بازخوانی پرونده
بسیاری تاثیر شبكه‌های اجتماعی بر رویدادهای سیاسی و ملی در ایران را انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی می‌دانند؛ انتخاباتی كه طی اعلامیه‌ها و پوسترهای نامزدهای انتخابات از روی دیوارهای واقعی به دیوارهای مجازی انتقال یافت و سراسر شبكه‌های اجتماعی مملو از كانال‌ها و اخبارهای متعلق به نامزدهایی شد كه به قصد تصدی یك صندلی سبز در بهارستان تصمیم داشتند از تمامی ظرفیت‌های شبكه‌های مجازی استفاده كنند.
اما باز شدن پای شبكه‌های اجتماعی به رویداد مهمی ‌همچون انتخابات به كمی‌قبل تر بازمی‌گردد، زمانی كه انتخابات ریاست‌جمهوری سال 88 برگزار شد و كمی ‌پس از اعلام آرای عمومی، قضیه اعتراض به نتیجه انتخابات و در پی آن تجمع‌های خیابانی شكل گرفت. در واقع نخستین نقش شبكه‌های اجتماعی بر رویدادهای ملی در ایران، هنگامی‌ درك شد كه شبكه‌های اجتماعی و به‌ویژه فیس‌بوك و توییتر به‌عنوان یك ابزار ارتباطی فعال، توانستند كاربران را به نقش‌آفرینی در مناسبت‌های سیاسی و در نهایت تعیین سرنوشت ملی‌شان دعوت كنند؛ تحولاتی كه بعدها زمینه‌ساز فیلترینگ سختگیرانه فیس‌بوك و توییتر در ایران شد. 
 در واقع پس از انتخابات دوره نهم ریاست‌جمهوری بود كه برای نخستین بار نقش شبكه‌های اجتماعی، هم برای مردم و هم برای مسوولان به‌خوبی روشن و باعث شد كه در مناسبت‌های بعدی، هر یك از ذی‌نفعان درصدد بهره‌برداری حداكثری از این امكان به‌عنوان اهرم تاثیرگذار در بروز نتیجه برآیند. 
لذا در طول حدود هفت سال پس از انتخابات سال 88، شبكه‌های اجتماعی كم‌وبیش بر تمامی رویدادهای اجتماعی و سیاسی پیش‌آمده در این مدت، از انتخابات ریاست‌جمهوری دوره یازدهم گرفته تا شورای شهر و حتی شورایاری‌ها به‌طور محسوسی تاثیر گذاشته و به نقش‌آفرینی پرداختند. تا اینكه در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی كه اسفندماه 94 برگزار شد، به‌عنوان پدیده انتخابات شناسایی و پذیرفته شدند. در این میان انتخابات مجلس كه با انتخابات پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری مقارن شده بود، به‌دلیل حضور شبكه‌های اجتماعی در فضایی کاملا متفاوت برگزار شد و تفاوت‌هایی بسیار جدی با دوره‌های گذشته داشت، به‌طوری كه پیروز واقعی این دو كارزار را افرادی تشكیل دادند كه توانستند بر موج قوی و قدرتمند شبكه‌های اجتماعی روی افكار عمومی ‌سوار شوند و به كسب آرا بپردازند.
خدمتی كه توییتر به میلیاردر كرد
«فیس‌بوک و توییتر در پیروزی من نقش کلیدی ایفا کرده‌‌اند و با اینکه هیلاری کلینتون بسیار بیشتر از من برای تبلیغات دیجیتالی و سنتی هزینه کرد، ولی نتیجه نشان داد که فیس‌بوک، اینستاگرام، توییتر و... قدرتی بیشتر از پول دارند و فکر می‌کنم همین شبکه‌ها بودند که باعث شدند من پیروز میدان شوم». این جمله یكی از جنجال‌برانگیزترین و معروف‌ترین اظهاراتی بود كه اندكی پس از پیروزی میلیاردر آمریكایی در انتخابات ریاست‌جمهوری از سوی وی نقل شد. 
 انتخابات ریاست‌جمهوری 2016 ایالات متحده آمریكا را می‌توان نقطه عطفی دانست كه طی آن شبکه‌های اجتماعی نقشی محوری را در معرفی کمپین‌ها و نامزدها به رای‌دهندگان ایفا کردند، به‌طوری كه سرانجام باعث شد تا روزنامه‌ها و خبرگزاری‌هایی كه در كارزار انتخاباتی جانب رقیب دموكرات یعنی هیلاری كلینتون را گرفته بودند، به شبكه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوك و توییتر كه رقیب جمهوریخواه، دونالد ترامپ در به‌كارگیری آنها به نفع خود سنگ تمام گذاشته بود، نتیجه را واگذار كنند و شاید این برای اولین بار بود كه رسانه‌های سنتی مغلوب رسانه‌های مدرن مانند شبكه‌های اجتماعی می‌شوند، به‌طوری‌كه طبق آمار واصله تقریبا نیمی از افراد واجد شرایط برای آگاهی از بزرگ‌ترین انتخابات کشورشان، به شبکه‌های اجتماعی رجوع کرده‌اند و در همین راستا مردم آمریکا در مجموع بیش از 1284 سال زمان صرف خواندن محتوای شبکه‌های اجتماعی ترامپ و به‌ویژه توییتر کرده‌اند، درحالی‌که کسب همین مقدار توجه از طریق تبلیغات تجاری هزینه‌ای بالغ بر 380 میلیون دلار دربر داشت. در مقابل، استفاده هیلاری کلینتون از خدمات رایگان شبکه‌های اجتماعی معادل با رقمی 100 میلیون دلاری بوده است که نتیجه نهایی نیز خود موید این واقعیت بود كه رقیبی كه بهره‌برداری بیشتری از رسانه‌های اجتماعی داشت، سرانجام پیروز میدان شد.
البته پیشگام استفاده از رسانه‌های اجتماعی به نفع یك نامزد، به‌خصوص در انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات متحده آمریكا، باراك اوباما در انتخابات 2008 است، به‌طوری كه انتخابات آن سال «انتخابات فیس‌بوكی» نام گرفت. در هر صورت از آن زمان تا كنون، شبكه‌های اجتماعی اثبات كرده‌اند كه فراتر از یك فناوری هستند و می‌توانند قوی‌تر از هر رسانه دیگری در عرصه سیاست و سایر حوزه‌های تاثیرگذار بر زندگی انسان‌ها ظاهر شوند. 
عملیات ضد كودتا توسط شبكه‌های اجتماعی در تركیه
نقش شبكه‌های اجتماعی، تنها در تعیین نتیجه آرا در مناسبتی همچون انتخابات نیست، بلكه سد مهمی ‌در جلوگیری از یك رویداد نیز به‌شمار می‌رود و می‌تواند به‌عنوان عامل تعیین‌كننده در مهندسی معكوس آن پدیده باشد. بارزترین نمونه این مهم، كودتای نافرجام 2016 تركیه بود كه طی آن گروهی از نظامیان که بخشی از ارتش ترکیه را تشكیل می‌دادند، تلاش کردند تا حکومت را در دست بگیرند. در این رویداد، رسانه ملی یعنی تلویزیون و رادیو در تركیه به دست افراد كودتا افتاد و از این رو تصور می‌شد كه با توجه به نقش تلویزیون در جهت‌دهی به افكار عمومی، بازی به سمت كودتاچیان تغییر پیدا كند و بتوانند با ارسال پیام‌های صوتی و تصویری، حمایت مردم را به نفع بقای خود جلب كنند.
 این در حالی بود كه سوی دیگر این رویداد، دولت تركیه قرار داشت كه با استفاده از شبكه‌های اجتماعی به كاربران این پیغام را می‌داد كه با ریختن در خیابان‌ها از رجب طیب اردوغان حمایت كنند. گرچه پشت پرده این رویداد همچنان با ابهامات فراوانی همراه است، اما بدیهی است كه در كودتای تركیه، شبكه‌های اجتماعی با حمایت از دولت، نقشی شبیه خنثی‌كننده كودتا را ایفا كردند و به‌مثابه عملیات ضدكودتا به كمك نیروهای دولتی آمدند و كودتاچیان نیز با در اختیار گرفتن ظرفیت‌های تلویزیون و رادیو نتوانستند به اهداف خود دست پیدا كنند. 
شمشیر دولبه در دست كابینه دوازدهم 
مروری بر نقش شبكه‌های اجتماعی در تعیین سرنوشت سیاست كشورها نشان می‌دهد، **با توجه به انتخابات پیش رو در ایران، پیروز میدان، حزب یا فردی خواهد بود كه بتواند با استفاده از شناسایی فرصت‌های شبكه‌های اجتماعی ولو فیلترشده، نبض افكار عمومی ‌را به‌‌دست گیرد و نتیجه آرا را به‌نفع خود تغییر دهد.** این ادعا را تنها تجربه‌های ملی و جهانی تایید نمی‌كند؛ با توجه به تازه‌ترین آمار شورای‌عالی فضای مجازی، در مجموع 52 میلیون كاربر ایرانی عضو شبكه‌های اجتماعی هستند. در این میان با توجه به ضریب نفوذ بیش از 50 درصدی اینترنت در ایران، بیش از ۴۰ میلیون گوشی موبایل هوشمند در اختیار کاربران ایرانی قرار دارد كه روی 30 میلیون آنها یك یا چند شبكه اجتماعی خارجی نصب شده است. اما چگونگی توزیع استفاده شبكه‌های اجتماعی روی گوشی‌های ایرانیان نیز قابل توجه است. در این خصوص تلگرام و با فاصله قابل توجهی پس از آن اینستاگرام و واتس‌اپ قرار دارند. بر این اساس **تلگرام كه جزو شبكه‌های اجتماعی نه‌چندان پرطرفدار در جهان است و در میان ده تایی‌های برتر نیز جایگاهی ندارد، در ایران از محبوبیت قابل توجهی برخوردار است، به‌طوری كه تعداد کاربران ایرانی تلگرام ۲۴ میلیون، واتس‌اپ ۱۴ میلیون و اینستاگرام نیز در حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیون عضو دارد. **
 
گرچه طبقه‌بندی مشخصی از جنسیت، سطح سواد، شغل و مهارت‌های كاربران شبكه‌های اجتماعی موجود نیست، اما گمان می‌رود جوانان و زنان عمده‌ترین كاربران شبكه‌های اجتماعی باشند كه می‌توانند نتیجه آرای دوازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری را به نفع خود تغییر دهند. گرچه این قضیه به‌دلیل محدودیت تعداد نامزدها در انتخابات ریاست‌جمهوری پیش رو مصداق چندانی ندارد، اما عموما نامزدهای مستقل و جوان و چه‌بسا كمتر دارای سرمایه، می‌توانند با بهره‌مندی از ظرفیت‌های فضای مجازی و به‌خصوص شبكه‌های اجتماعی اقبال بیشتری را در سایر انتخابات‌ كشور به‌دست بیاورند. 
در ادامه بد نیست به تحلیل جغرافیای تاثیرگذاری شبكه‌های اجتماعی بر انتخابات ریاست‌جمهوری دوره دوازدهم بپردازیم. بررسی‌ها نشان می‌دهد طی چهار سال اخیر، بیش از 40 شبكه اجتماعی روی تلفن همراه كاربران ایرانی نصب شده است كه از میان آنها تلگرام، اینستاگرام، فیس‌بوك و توییتر به ترتیب دارای بیشترین تعداد كاربر هستند. البته در این میان لاین، اسكایپ، ایمو، بی‌تالك، واتس‌اپ، وایبر و گوگل‌پلاس نیز دارای كاربرانی در میان ایرانیان هستند كه با توجه به تعداد پایین طرفداران در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند.
 اما در میان شبكه‌های اجتماعی یادشده، تلگرام به‌دلیل اختصاص بیشترین كاربر و عدم فیلترینگ دارای بیشترین تاثیرگذاری در انتخابات ریاست‌جمهوری است. پیش‌بینی شده پس از تلگرام، اینستاگرام و در ادامه به ترتیب فیس‌بوك و توییتر نیز رتبه‌های بعدی را در نقش‌آفرینی انتخابات تشكیل می‌دهند. نكته قابل توجه این است كه توییتر كه در چنین رویدادهایی دارای نقش رسانه‌ای پررنگ در جهان است و مهم‌تر از همه دارای امكان راستی‌آزمایی پیام‌هاست، در ایران دارای رتبه چهار است. 
چالش‌های شبكه‌های اجتماعی در انتخابات
گرچه شبكه‌های اجتماعی، نقطه عطفی در رقم زدن سرنوشت رویدادهای سیاسی كشور به‌شمار می‌روند و بدون تردید پدیده انتخابات دوره دوازدهم لقب خواهند گرفت، اما دارای چالش‌های بسیاری نیز هستند.
بر این اساس، **ورود شبكه‌های اجتماعی به عرصه انتخابات می‌تواند فرصت‌های بسیاری را برای تمامی ذی‌نفعان این رویداد به‌وجود آورد كه در میان می‌توان به كم‌هزینه بودن تبلیغات در این شبكه در مقایسه با رسانه‌های سنتی، امكان دسترسی مداوم نامزدها و مردم به این شبكه‌ها و عاری بودن از محدودیت زمانی ممنوعیت تبلیغات یك روز پیش از انتخابات، سرعت بالای گردش اطلاعات، امكان تحلیل الگوریتم‌های مربوط به محتوای مبادله‌شده توسط شبكه‌های اجتماعی و در پی آن پیش‌بینی نتیجه انتخابات اشاره كرد. **
 شبکه‌ای بودن این فضا و ایجاد فرصت برای نشر و بازنشر یک مطلب، صرف کمترین زمان برای شناختی نسبی درخصوص نامزدها و شعارها و برنامه‌هایشان، صرفه‌جویی در مصرف كاغذ و مهم‌تر از همه افزایش شور انتخاباتی برای افزایش درصد مشارکت مردم در انتخابات و رونق بحث و تحلیل کاندیداها در مقابل یکدیگر از دیگر مزایای شبكه‌های اجتماعی است. **اما تهدیدهای آن نیز می‌تواند بسیار جدی و مهلك باشد. تخریب رقبا در عرصه فعالیت‌های انتخاباتی شامل انتشار عکس، فیلم و مطالب تخریبی کاندیداها علیه یکدیگر، اعتبارنداشتن برخی مطالب روایت‌شده و نشر اکاذیب، جوسازی‌های روانی، انحراف افکار عمومی و ایجاد شبهه، انتشار تهمت و افترا و ضربه زدن کاندیداها از این طریق به همدیگر از جمله تهدیدهای استفاده از فضای مجازی در زمان انتخابات است که بیشتر کاندیداها و هوادارانشان را با مشکل روبه‌رو می‌کند.**
چه‌بسا این قضیه در انتخابات اخیر مجلس شورای اسلامی ‌به‌وضوح مشاهده شد. در این رقابت، نامزدها با هدف جلب حداكثر آرا به تولید هجمه عظیمی ‌از محتوا در شبکه‌های اجتماعی و به‌خصوص تلگرام پرداختند و این جریان موجب خارج شدن از حالت اطلاع‌رسانی و تبلیغاتی و گرفتن حالتی زردگونه به خود شد. 
چانه‌زنی بر سر تعرفه تبلیغات انتخاباتی
 جلب سرمایه و میزان هزینه‌كرد در تبلیغات نامزدهای ریاست‌جمهوری، بدون تردید یكی از اصلی‌ترین دغدغه‌های افراد مدعی برای تصدی این پست است. 
بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهند، میزان هزینه صرف‌شده برای تبلیغات در شبكه‌های اجتماعی در ایران در عین حال كه دارای بازتاب گسترده‌ای است، كم‌هزینه نیز هست. در این میان تلگرام با اختصاص بیشترین كاربر به خود، دارای هزینه‌ای بسیار كمتر از آن چیزی است كه بابتش نصیب نامزدها می‌شود. بنابراین با توجه به نبود تعرفه مشخص و تعیین‌شده، هزینه تبلیغات در تلگرام متاثر از چانه‌زنی بوده و تقریبی است. بر این اساس، هزینه تبلیغات در یك كانال تلگرامی‌كه دارای بیش از 800 هزار نفر عضو است، مبلغ 500 هزار تومان برآورد شده است كه با این وجود بسیار مقرون به‌صرفه به‌نظر می‌رسد. 
در شبکه اجتماعی اینستاگرام مبلغ حتی از تلگرام نیز پایین‌تر است، به‌طوری كه بسته به درخواست کاربر، برای یک ساعت قرار دادن تبلیغ در صفحه‌ای كه 100 هزار تا 700 هزار دنبال‌کننده دارد، رقمی‌حدود 20 تا 100 هزار تومان مطالبه می‌شود. اما در فیس‌بوک با وجود اینكه در ایران فیلتر است، هزینه تبلیغات بالاتر است، به‌طوری كه برای هر لایک یک صفحه فیس‌بوکی حداقل 100 تومان و به‌ازای هر هزار نفر عضوگیری نیز مبلغ 25 هزار تومان اخذ می‌شود؛ یعنی برای به‌دست آوردن 100 هزار نفر عضو فیس‌بوکی باید 25 میلیون تومان هزینه شود که البته به‌صرفه نیست.
لزوم و نحوه نظارت بر تبلیغات
نقش تاثیرگذار شبكه‌های اجتماعی بر انتخابات مجلس دهم از یك‌سو و اقبال قابل توجه این اپلیكیشن‌ها در میان كاربران از سوی دیگر موجب شد تا در اسفندماه 94 دستورالعمل فعالیت تبلیغاتی انتخابات در فضای مجازی توسط شورای‌عالی فضای مجازی تدوین و ابلاغ شود.
هدف از تدوین و ابلاغ این دستورالعمل كه دارای 14 ماده و یك تبصره است، بهره‌گیری از فرصت‌های فضای مجازی برای ایجاد شور انتخاباتی، افزایش مشارکت مردمی در انتخابات، مقابله با تخریب و شائبه‌افکنی علیه نامزدها، ضابطه‌مند کردن استفاده از فضای مجازی و تسری قوانین و مقررات انتخاباتی در بخش‌های قابل تسری به فضای مجازی به‌ استناد قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانه‌ای و قوانین انتخاباتی است.  مطابق این بخشنامه، نامزدهای انتخابات مکلف شدند پیش از استفاده از وبگاه و شبکه‌های پیام‌رسان اجتماعی در امر تبلیغات انتخابات، عنوان شبکه و نشانی مربوطه را به هیات اجرایی مرکز حوزه انتخابیه و هیات نظارت مربوطه اعلام كنند. نامزدهای نمایندگی و طرفداران آنان به‌هیچ‌وجه مجاز به تبلیغ علیه نامزدهای دیگر در فضای مجازی نبوده و تنها می‌توانند شایستگی‌های خود یا داوطلب مورد نظرشان را مطرح كنند.
همچنین طبق ماده 8 این آیین‌نامه، هر گونه توهین، تهمت، افترا و انتشار اسرار مطابق قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانه‌ای توسط نامزدهای انتخاباتی در فضای مجازی ممنوع بوده و با متخلفان طبق قوانین و مقررات برخورد خواهد شد. 
مسوولیت حسن اجرای این دستورالعمل را ستاد انتخابات کشور به عهده دارد. به این منظور کمیته‌ای متشکل از نمایندگان تام‌الاختیار وزارتخانه‌های کشور، اطلاعات، فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیروی انتظامی (پلیس فتا) تشكیل شده است كه مطابق این دستورالعمل بر تبلیغات نامزدهای انتخابات در فضای مجازی نظارت دارد. 
چقدر تعیین‌كننده؟
گرچه نقش شبكه‌های اجتماعی در تعیین سرنوشت رویدادهای مهم ملی بلامنازع و غیر قابل انكار است، اما مستلزم رعایت و توجه به نكات حساس و كلیدی است كه در صورت بی‌توجهی می‌تواند همچون چاقوی دولبه به جای استفاده برای نجات جان یك بیمار در اتاق عمل، در قلب عابری پیاده در یك نزاع خیابانی اصابت كند. این بدان معناست كه **لزوما كلیك‌های بالا، لایك‌های بسیار، حمایت كانال‌هایی با اعضای فراوان نمی‌تواند به‌معنای برنده شدن قطعی یك نامزد باشد؛ زیرا در دنیای فناوری همواره میانبرهایی برای جلب نظر كاربرانی وجود دارد كه درصدد بهره‌مندی از فضای مجازی برای دستیابی به اهدافشان هستند.**
نكته قابل تامل دیگر این است كه تمامی واجدان شرایط شركت در انتخابات در شبكه‌های اجتماعی حضور ندارند و ممكن است كسانی كه عضو شبكه‌های اجتماعی هستند نیز به پای صندوق‌های رای كشیده نشوند. از این روی نامزدها نباید تمام سرمایه خود را در حوزه تبلیغات به شبكه‌های اجتماعی معطوف كنند و برای جلب آرا از سایر شیوه‌های سنتی مانند سفارش آگهی در رسانه‌ها، چاپ بنر و نصب آن در مكان‌های عمومی، راه‌اندازی پایگاه‌های اطلاع‌رسانی و نیز سایت استفاده كنند. بنابراین می‌توان گفت،** شبكه‌های اجتماعی نقش بسیار موثری را در انتخابات پیش رو ایفا خواهند کرد و نامزدی به پیروزی نزدیك خواهد بود كه روی این موج سوار باشد. اما با وجود موثر بودن، تعیین‌كننده نیستند و نمی‌توان به پیش‌بینی آنها قاطعانه اعتماد كرد. **

درج دیدگاه

عصــر بــازی