هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور
هفته نامه عصر ارتباط - اولین و پر تیراژترین هفته نامه iCT کشور

نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدیریت بحران

علی رمضانی

با توجه به رشد روزافزون بحران‌های طبیعی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی که ناشی از مسایل جوی و زیست‌محیطی یا چالش‌های سیاسی دولت‌ها و بحران‌های مالی جهانی است و از سوی دیگر رشد روزافزون امکانات و سرمایه‌های انسانی، باید برای مدیریت بحران‌ها و حفظ سرمایه‌های انسانی و اجتماعی از روش‌های نوین مدیریت بهره‌مند شویم.
با توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات که رویکردهای جدیدی را در بحث مدیریت باز کرده و تاثیر شگرفی را در حوزه‌ مدیریت گذاشته است، در این مقاله سعی شده با توجه به مطالعات قبلی، روش‌های جدید به‌همراه نمونه‌های عملی از کاربرد ICT ارایه داده و در پایان پیشنهادهایی را برای دست‌اندرکاران مدیریت بحران کشور طرح كند.
بروز حوادث شغلی، حوادث غیرمترقبه و بلایای طبیعی، حوادث سیاسی و اجتماعی و حوادث اقتصادی در تمام کشورهای جهان با صدمات انسانی و خسارت‌های مالی فراوان همراه است، اما در کشورهای توسعه‌نیافته یا درحال توسعه مانند کشور ما این موضوع از جنبه‌های مختلف حایز اهمیت است. از لحاظ حوادث طبیعی ایران در شمار 10 کشور اول حادثه‌خیز جهان است و از لحاظ موقعیت سیاسی استراتژی، ایران در منطقه حساسی واقع شده که بحران‌های فراوانی را داشته است و از لحاظ اقتصادی هم با توجه به فضای رقابتی شدید اقتصادی دنیا و همچنین تحریم‌های اقتصادی، کشور ما از نظر مدیریت بحران نیازمند مطالعات و تلاش‌های عملی و اجرایی فراوانی است که باید از همه ابزارهای جدید و استانداردهای بین‌المللی در مدیریت بحران مدد جست. در این مقاله سعی شده به برخی از این ابزارها و استانداردها، به‌خصوص ابزار مناسب ارتباطات و فناوری اطلاعات بپردازد.
تعریف بحران‌
از بحران تعاریف مختلفی شده است که در این مقاله به برخی از آنها اشاره می‌شود:
لاری اسمیت، رییس موسسه بحران مستقر در کنتاکی تعریفی نه‌چندان دقیق ارایه کرده است:
«یک اغتشاش عمده از سازمان که دارای پوشش خبری گسترده‌ای بشود، کنجکاوی مردم درباره این موضوع بر فعالیت‌های عادی اثر خواهد گذاشت و نیز می‌تواند اثر سیاسی، قانونی، مالی و دولتی بر سازمان بگذارد. «گاتر چاک، جک، مدیریت بحران در بخش‌های خصوصی و دولتی، دکتر علی پارسائیان، صفحه 6»
«بحران به حوادثی اطلاق می‌شود که در اثر رخداد و عملکردهای طبیعی و انسانی به‌طور ناگهانی به‌وجود می‌آید و سختی و مشکلاتی را بر یک مجموعه یا جامعه انسانی تحمیل می‌کند و برطرف کردن آن به اقدامات اضطراری، فوری و فوق‌العاده نیاز دارد.»
بحران از ریشه یونانی Krisis به معنی تصمیم عاجل می‌آید. بحران یعنی یک آشفتگی یا پریشانی یا اختلال فیزیکی و روانی ناگهانی و شدید که روند و سیر شرایط عادی را به‌هم می‌ریزد (Lerouss, 2003,P.386)
« بحران یعنی خروج از تعادل که اگر به آن توجهی نشود، منجر به خروج از عدالت می‌شود.» (تقی‌زاده، 1383، ص 6)
انواع بحران
بحران‌ها انواع مختلفی دارند، از نظر اهمیت، بحران‌ها را می‌توان به‌صورت زیر طبقه‌بندی كرد:
1. بحران‌های ناشی از حوادث و سوانح طبیعی
فجایع طبیعی مانند زمین لرزه، گردباد، آتشفشان و... که اغلب اجتناب‌ناپذیر هستند.
2. بحران‌های غیرطبیعی
 بحران‌هایی هستند که بر اثر عوامل غیرطبیعی ایجاد می‌شوند که خود به انواع مختلفی تقسیم‌بندی می‌شوند.
الف) بحران‌های اجتماعی و فرهنگی مانند مهاجرت‌های بی‌رویه، آشوب‌های اجتماعی، خشونت در محیط کار، اعتیاد و فساد مالی
ب) بحران‌های اقتصادی، مالی که در اثر اختلال در نظام‌های مالی، کاهش ارزش پول، کاهش ارزش سهام در بورس، اختلال و ورشکستگی، تحقق نیافتن درآمدها، افزایش غیرمترقبه هزینه‌ها و ... به‌وجود می‌آید.
ج) بحران‌های امنیتی؛ مانند خرابکاری، بمب‌گذاری، آدم‌ربایی، گروگان‌گیری، قاچاق مواد مخدر، جاسوسی و تروریسم.
د) بحران‌های اطلاعاتی: بحران‌هایی هستند که در اثر اختلال در طراحی، تجهیزات و کارکرد نظام‌های حفاظتی، اطلاعاتی، امنیتی و رایانه‌ای در سازمان‌ها و جوامع رخ می‌دهد و موجب آشفتگی می‌شود؛ مانند تقلب و دسترسی غیرمجاز، استراق‌سمع در خطوط مخابراتی و اطلاعاتی، افشای غیرمجاز اطلاعات، ناکارآمدی سخت‌افزارها و نرم‌افزارها، مفقود شدن داده‌ها و عدم تبادل و انتقال اطلاعات.
ه) بحران‌های زیست‌محیطی مانند آلودگی هوا، انفجارهای هسته‌ای، از بین رفتن منابع طبیعی، از بین رفتن دریاچه‌ها و آلوده‌سازی منابع حیاتی.
و) بحران‌های انسانی که در اثر اختلال در کارکرد منابع انسانی رخ می‌دهد و موجب آشفتگی اساسی می‌شود.
مدیریت بحران‌
تعریف مدیریت بحران: «فرایند برنامه‌ریزی مقامات مسوول است که با مشاهده و تجزیه و تحلیل به‌صورت یکپارچه، جامع و هماهنگ با استفاده از ابزارهای موجود تلاش می‌کند از بحران‌ها پیشگیری کند یا در صورت بروز آنها در جهت کاهش آثار، آمادگی لازم، امداد‌رسانی سریع و بهبود اوضاع تا رسیدن به سطح وضعیت عادی تلاش کند یا در صنعت، آمادگی در برابر وضعیت‌های اضطراری و مخاطره‌آمیز که نیاز به مدیریت خاص تمرکزیافته‌ای به‌نام مدیریت بحران دارد که برای تهیه و تدوین اهداف، سیاست‌ها، خط‌مشی‌ها، راهبردها و راهکارهای اجرایی با شرایط موجود در هر واحد صنعتی مطابقت داشته باشد.»
 (مدیریت بحران، ایمن‌سازی صنایع و معادن؛ طوسی، محمدرضا، صفحه 14‌)
ریمون آرون، محقق فرانسوی در این باره می‌گوید «هنوز به‌دقت ثابت نشده است که وضعیت‌های بحرانی جملگی شبیه هم هستند. ممکن است هر بحرانی در نوع خود بی‌همتا باشد یا اگر ترجیح می‌دهید هر بحرانی داستان ویژه خود را دارد.‌ (Aron, 1967, p,188)
عدم تشابهات بنیادین بحران‌ها، مدیریت بحران را بسیار مشکل و منحصر به‌فرد مطرح می‌کند که باید به‌صورت مجزا مورد مطالعه قرار گرفته و راه‌های مبارزه با آن بررسی شود.
مدیریت بحران در واقع به مجموعه‌ای از مهارت‌ها یا فرایند تحقیق گفته می‌شود که در هنگام وقوع مخاطرات غیر متعارف یا وضعیت مشکل به‌کار گرفته می‌شوند. (Longman, 2003, P,322)
به‌عبارت دیگر، مدیریت بحران به مجموعه طرح‌ها و روش‌های پیشرفته و خاصی گفته می‌شود که برای پیشگیری و مهار بحران‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. (Nudell,1988, P.14)
به‌طور خلاصه اهداف مدیریت بحران عبارتند از:
الف) پیش‌بینی بحران‌ها و مخاطرات
ب) پیشگیری بحران
ج) مهار بحران
د) بازگرداندن شرایط به وضعیت عادی
استانداردهای بین‌المللی و مدیریت بحران:
در سازمان‌های جهانی مرتبط با مدیریت بحران، استانداردهایی را تدوین كرده‌اند که به برخی از آنان در ذیل اشاره می‌شود:
1. سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست      HSE- MS
2. استاندارد 7-4-4/ ISO 14001 : آمادگی و واکنش در وضعیت‌های اضطراری
3. استاندارد 7-4-4/ OHSAS 18001 : آمادگی و واکنش در وضعیت‌های اضطراری
4. استاندارد  1-5-3-4-/AS 4804 : طرح‌های شرایط اضطراری یا بلایای طبیعی
(برگرفته از کتاب مدیریت بحران، دکتر طوسی، صفحه 21 )
تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در مدیریت بحران:
برای اینکه مدیران و متخصصان مدیریت بحران بتوانند اهداف فوق را محقق كنند، پیش از هر چیز نیازمند چک‌لیست‌ها، ابزارها و امکانات متنوعی هستند که حیاتی‌ترین آنها دسترسی به اطلاعات و سیستم‌های اطلاعاتی و ارتباطی پایدار، به‌روز، جامع، دقیق و یکپارچه هستند که بتوانند بلادرنگ و به‌موقع در تمام مراحل مدیریت بحران از آنها بهره‌مند شوند که در سطور بعدی به معرفی و اهمیت نقش‌های برخی از آنها اشاره می‌شود.
سیستم‌های اطلاعاتی
رشد روزافزون رایانه و فناوری‌های ارتباطی به‌طور قابل توجهی پتانسیل خروجی‌های پژوهشی را افزایش داده است. تلفیق محاسبات ابزارگرا و سامانه‌های ارتباطی مناسب‌ترین رهیافت تقویت همکاری دانشی است که خود نیازمند زیرساخت اطلاعاتی مناسب است.
سیستم‌های اطلاعاتی به مجموعه‌ای از سخت‌افزارها، نرم‌افزارها و تکنولوژی‌های وابسته و منابع مختلف اطلاق می‌شود که با یکدیگر متشکل، سازماندهی و یکپارچه شده، و زمینه جمع‌آوری، ذخیره‌سازی، پردازش، تولید و تبادل اطلاعات را به‌صورت مکانیزه فراهم می‌كنند و محصول نهایی این سیستم‌ها اطلاعات و دانش لازم برای برنامه‌ریزی و مدیریت است.
سیستم‌های اطلاعاتی از نظر کاربرد ماهیت‌های مختلفی دارند؛ بعضی از این سیستم‌ها پشتیبان تصمیم هستند  (DSS)  و بعضی پشتیبان عملیات ‌(OSS)، تعدادی از‌IS ها در پردازش اطلاعات نقش دارند (PSS)  و تعدادی دیگر پشتیبان ارتباطات (CSS)  هستند.
سیستم‌های اطلاعاتی کاربردی ‌که در یک مدیریت بحران نقش مهمی را ایفا می‌کنند، عبارتند از:
الف) سیستم‌های اطلاعات مدیریتی (MIS) که خود دارای انواع گوناگونی هستند، همچون سیستم اطلاعات اجرایی‌ (EIS)- سیستم اطلاعات استراتژیک (SIS)  – سیستم اطلاعات پشتیبان تصمیم (DSS) –سیستم‌های خبره  (ES)‌‌  - سیستم‌های پردازش تبادلات (TPS)
ب) سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) که عمدتا اطلاعات جغرافیایی را به‌صورت کمی و گرافیکی ذخیره‌سازی كرده و امکان بازیابی آنها را به‌صورت اتوماتیک در اسرع وقت فراهم می‌کند (O,Brien , 2003 , P.359)  اطلاعاتی همچون نقشه‌ها، مختصات جغرافیایی منابع طبیعی، تاسیسات مختلف شهری و زیرزمینی مانند شبکه‌های آب، برق، مخابرات، جاده‌ها و... .
ج) سیستم‌های اطلاعات اسنادی (DIS) : این سیستم‌ها تمام داده‌های اسنادی و اداری را به صورت بانک‌های اطلاعات منسجم و یکپارچه سازماندهی و ذخیره‌سازی كرده تا در موقع لزوم در اختیار قرار دهند.
اطلاعاتی همچون بخش‌نامه‌ها، مکاتبات اداری، بایگانی، قوانین، قراردادها، گزارش‌ها، آیین‌نامه‌ها، اسناد علمی، نتایج تحقیقات و... را شامل می‌شوند.
د) سیستم‌های اطلاعات ارتباطی ‌(CIS): در هنگام مدیریت بحران مهم‌ترین عاملی که موفقیت اجزای طرح‌های عملیاتی را تضمین می‌کند، ارتباطات صحیح، مشارکت، هماهنگی و یکپارچگی همه عناصری است که به نحوی از انحا در سرنوشت بحران نقش دارند.
CIS‌ها در اطلاع‌رسانی، بسیج و سازماندهی عوامل، به‌خصوص مردم، جنگ‌های اطلاعاتی، پیشگیری از شایعات و ایجاد محیط و جوی آرام کاربرد بسیار گسترده و مهمی دارند.
ادامه دارد

درج دیدگاه

بررسی بازی