هفته نامه عصر ارتباط
اولیـن و پرتیـراژتـرین هفتـه نـامه ICT کشـور
هفته نامه عصر ارتباط - اولین و پر تیراژترین هفته نامه iCT کشور

فکرآوردهای عصر فاوا، علم داده‌شناسی و فلسفه داده

به مناسبت روز جهانی علم و روز جهانی فلسفه
به مناسبت روز جهانی علم و روز جهانی فلسفه

روز جمعه نوزدهم آبان 96، روز جهانی علم بود و روز چهارشنبه 24 آبان 96 نیز، روز جهانی فلسفه است. به این مناسبت‌ها، یادداشت این هفته (هفته چهارم آبان 96) را به توضیحی مختصر در باب دو ارمغان بزرگ فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات اختصاص می‌دهم: یعنی توضیحی در مورد «علم داده‌شناسی» و « فلسفه داده.»

بدیهی است که نه این هفته‌نامه، نشریه‌ای علمی/فلسفی است و نه نگارنده قادر است به ژرفای این دو ارمغان عصر فاوا بپردازد، بلکه در صلاحیت خوانندگان فرهیخته، فرهنگستان علوم، اعضای انجمن حکمت و فلسفه ایران، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران به علاوه وزارتخانه‌های عتف و فاوا است که:

• در بزرگداشت این دو رویداد، همزمان و هماهنگ با سایر اعضای یونسکو، مطالعه، تفحص و اقدام مناسب کنند،

• در گرامی‌داشت اندیشمندان این دو حوزه بکوشند،

• دفاتری دائمی یا نیمه‌دائمی برای ترویج فلسفه داده و توسعه دانش‌های داده‌شناسی در کشور بگشایند،

• زیربنای حقوقی و قانونی انضمام دانش‌های حاصل از دیدگاه‌های نظری و کاربردی این دو حوزه مطالعاتی را فراهم‌آورند،

• از خدمات آنها در بهکرد مدیریت‌های اکوسیستم داده‌های حیاتی کشور بهره‌برداری کنند و

•  روبنای‌های به‌هم‌ریخته مدیریت‌های مربوط و ساختارهای کنونی جامعه اطلاعات کشور را سروسامان دهند.

 

فکرآوردهای عصر فاوا

عصر فناوری اطلاعات و ارتباطات فقط دستاوردهای کاربردی و افزاره‌های بازاریِ دوران‌ساز نداشت و ندارد؛ بلکه دو ارمغان فکری/آکادمیک یا دو "فکرآورد" بزرگ نیز به همراه داشت و دارد:

• علم داده‌شناسی و

• فلسفه داده.

علم داده‌شناسی، چون علم است؛ آینده‌نگر است و به چرایی تاثیر و تاثر عناصر تشکیل‌دهنده زیست‌بوم یا اکوسیستم داده‌ها بر یکدیگر و بر روندهای آینده آن می‌پردازد.

فلسفه داده، نیز چون فلسفه است، اکنون‌نگرِ گذشته‌مبنا است. گذشته‌مبنا است، چون بر درک پویایی‌ها و روندهای گذشته اکوسیستم داده تکیه دارد. و اکنون‌نگر است، چون به‌منظور توصیف عقلانی واقعیت فیزیکی، سایبری، اجتماعی فعلی و درک وضعیت کنونی آنها، فرایندها و روندهای گذشته اکوسیستم داده را در جوامع بشری مطالعه می‌کند.

به عبارت دیگر:

فلسفه داده، بازتاب مفهومی هستی کنونی جامعه اطلاعات در ذهن پرسشگر و فیلسوف داده است، کسی که می‌کوشد به چیستی مقولات ذهنی مرتبط با داده‌های موجود در جامعه اطلاعات پاسخ ‌دهد و (به بیان تمثیلی:) مصالح و ملات و طرح ساختمان و ساختار بنای رفیع جامعه اطلاعات را به دست معاصران و مهندسان آن بسپارد؛

اما، علم و عالم داده‌شناسی، روی چیستی مفاهیم و مقولات مرتبط با داده‌های موجود در جامعه اطلاعات کار نمی‌کند، بلکه داده‌شناس، مفاهیم و مقولات مرتبط را از فلسفه و فیلسوف داده (یا فیلسوف اطلاعات) وام می‌گیرد تا سپس:

• به چرایی رویکردهای احتمالی، سناریوهای آتی و سازوکارهای توسعه جامعه اطلاعات، جامعه دانش و جامعه خرد بپردازد،

• از این رهگذر، به فرایندهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری‌های مدیران جامعه، مبنای مستحکم علمی ببخشد و

• اکوسیستم‌های طبیعی و مصنوعی را از آثار سوء بازار مصرف برهاند.

این دو حوزه آکادمیک (فلسفه داده و علم داده‌شناسی) مستقل از هم ولی مکمل یکدیگرند.

ماجد یا به‌وجودآورنده این دو حوزه (و نه تنها این دو حوزه بلکه ماجد عرصه هنر نیز) فناوری است:

• پس‌پریروز: فناور‌ی حمله و دفاع؛

• پریروز: فناوری کشاورزی و صنعت؛

• دیروز: فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات؛

• و امروز: "فناوری داده".

(برای مطالعه بیشتر در مورد اولویت فناوری بر هنر، علم، فلسفه و تمام تمدن بشری؛ رجوع شود به کتاب «فلسفه تکنولوژی» با مقالاتی از: مارتین هایدگر، دُن آیدی، یان هکینگ، تامس کوون و دونالد مکنزی؛ نشر مرکز؛ چاپ پنجم؛ ترجمه دکتر شاپور اعتماد، استاد فلسفه و علم سایبرنتیک.)

همچنین درخصوص پیشرفت‌های "فناوری داده" (data technology) رجوع کنید به گارتنر!

 

دو مناسبت‌ هفته جاری (هفته پایانی ماه نوامبر هر سال)

 اعضای سازمان یونسکو در هفته پایانی نوامبر هر سال، دو مناسبت جهانی را گرامی می‌دارند:

• روزجهانی علم (که امسال مصادف است با روز جمعه نوزدهم آبان 96 ) و

• روز جهانی فلسفه (که امسال مصادف است با چهارشنبه 24 آبان 96).

بسیاری از کشورها، به مناسبت روزهای جهانی علم و فلسفه، هفته علم و فلسفه را جشن می‌گیرند؛ مراسمی برای بزرگداشت اندیشمندان زنده و درگذشته این دو حوزه برگزار می‌کنند و به ترویج ره‌نگاشت علمی خود می‌پردازند.

در ایران نیز کتابخانه ملی حسینیه ارشاد چند سالی است که به همت گروهی از دانشگاهیان و صنعتگران در بخش و بازار فاوای کشور روی دو حوزه علم داده‌شناسی و فلسفه داده (و علم اطلاعات و فلسفه اطلاعات) متمرکز شده‌اند، اما نگاهشان به این دو حوزه، بیشتر و عمدتا از زاویه دید فناوری اطلاعات است، یعنی از جنبه چگونگی استفاده از دستاوردهای فاوا برای مدیریت بهینه اکوسیستم داده‌ها در جامعه اطلاعات مدرن. (در زمینه فعالیت‌های گذشته این گروه، تاکنون چند مقاله در هفته‌نامه عصر ارتباط به چاپ رسیده است. بر مشاهده این مقالات، رجوع شود به بخش جست‌وجو در سایت عصر ارتباط و وبگاه https://itanalyze.com/)

در دانشکده‌های فلسفه و حقوق در ایران و در مراکز پژوهش‌های حکمت و فلسفه ما، کار روی علم داده‌شناسی و فلسفه داده، یا نمی‌شود یا جریان اصلی و  Mainstream نیست، و مانند سایر زمینه‌های علوم انسانی و اجتماعی ما، آثاری برجسته تولید نمی‌شود!

توصیه من به برگزار‌کنندگان سلسله جلسات علم داده‌شناسی و فلسفه اطلاعات در کتابخانه ملی حسینیه ارشاد، این است که در برهوتی که شما را تنها به حال خودتان رها کرده‌اند، از مناسبت‌های روز جهانی علم و روز جهانی فلسفه غافل نباشید و از آن استفاده کرده، به معرفی این دو حوزه در جامعه و به‌ترویج پرسشگری از آنها در دانشگاه‌ها، به امید بسیج منابع عمومی و به‌منظور گردآوری عِده و عُده برای حل مسایل مرتبط جامعه اطلاعات کشور (این خراب‌آباد بی‌هویت) بپردازید.

داده چیست؟

پیشرفت فناوری‌های دیجیتالی، هنر دیجیتالی، فلسفه داده و علم داده‌شناسی همه منوط‌اند به بازپرسش و دادن پاسخ مجدد به چیستی داده (به لاتین: datum و جمع آن: data).

می‌دانیم که فارسی، و البته فارسی میانه یا پهلوی، زنده‌ترین زبان قدیمی جهان است، بسیار قدیمی‌تر از لاتین؛ و اگر لاتینی‌ها تا حدود 16 قرن پیش، از آن، تنها به‌عنوان ماضی فعل dare (با تلفظ "داره") استفاده می‌کردند و تازه در قرن 18 میلادی، هنگامی که دیگر زبان لاتین را ملتی صحبت نمی‌کردند و فقط مورد استفاده دانشمندان بود، دانشمندان آمدند datum را به معنی هرآنچه عطاشده پذیرفتند، اما ایرانی‌ها بیش از 2 هزار سال پیشتر از اروپاییان، از واژه "داده" درکی کلی و دینی/فلسفی داشتند و نه تنها همه چیزهای مادی و معنوی را داده دادار می‌دانستند؛ بلکه معتقد بودند که دادار پیش از هرچیز، عمری معین به هر شییء داده، لذا داد و داده هم به معنی عدد و زمان عمرِ داده‌شده تلقی می‌شد و نیز به معنای حق و عدل به کار می‌رفت (و هنوز نیز به همین معنا در فارسی به‌کار می‌رود)؛ برای مثال در "بامداد" و "پیشدادیان"، منظور از "داد"، زمان است؛ و در "دادگستری"، حق و عدل.

داده و datum در زبان‌های اروپایی، امروزه هم کاربرد برون‌زبانی دارد، یعنی گویای هر آنچه «دادار» آفریده و به ما داده است، می‌باشد و هم دارای کاربرد درون‌زبانی است، زیرا به‌طور شفاف، نماینده معنی خود است. (به عبارت دیگر:

 The term “data” suggests something that is both given and that imposes itself)

اما برای آن که داده به معنی علم‌ داده‌شناسی درک شود، باید توجه داشت که اگر اطلاعات را شییءِ داده یا data object در نظر بگیریم، داده، به‌مثابه اتم تشکیل‌دهنده این شییء مثالی است.

یا اگر زیست‌بوم‌های آبی (متکی بر آب) را در نظر بگیریم، نسبت داده به یک اکوسیستم دیجیتالی، مثل نسبت آب به زیست‌بوم آبی است، یعنی داده، مایه پایداری یا (در صورت خطا در مدیریت اکوسیستم دیجیتالی) دلیل فروپاشی سامانه‌ها است. به عبارت دیگر: داده، جریان داده، چرخه حیات داده، سوخت‌وساز داده، تبادل داده‌ها در فضای تعاملات و تراکنش‌های اجزای فنی با اجزای اجتماعی در اکوسیستم دیجیتالی، و امثالهم... ضامن حیات و بقا، و رشد و بالندگی اکوسیستم است.

در پایان توصیه می‌شود به نشانی https://bit.ly/2zrMZH2 مراجعه کنید و از سخنرانی‌های اجلاس مدیریت اکوسیستم داده که در تاریخ 13/7/96 در حسینیه ارشاد تهران برگزار شد، استفاده کنید.

درج دیدگاه

بررسی بازی