آینده ماجراجویی در بازار بورس

تحلیل رفتار اقتصادی مردم و دولت از نگاه کارشناسان

آینده ماجراجویی در بازار بورس

آسیه فروردین

 این روزها در عصری که کرونا بر جهان سایه افکنده و شاخص سهام بازارهای بورس در کشورهای اروپایی و آمریکایی نسبت به گذشته روند نزولی دارد، بورس ایران روزهای اوج خود را سپری می‌‌کند؛ مردم عادی که تا دیروز حتی با واژه بورس آشنا نبودند، امروز اشتیاق ویژه‌‌ای برای ورود به بازار سرمایه نشان می‌‌دهند و در پی سرمایه‌‌گذاری در آن هستند. تشکیل صف‌های سنگین خرید سهام و ورود به کانال یک میلیون واحدی تا نیمه اردیبهشت ماه سال جاری، موید این ادعاست. در این شرایط کرونایی که بسیاری از کسب‌‌وکارها از رونق افتاده و امیدواری به کسب درآمد مناسب در وضعیت اقتصادی نابسامان کنونی تقریبا به یک رویا تبدیل شده، بازار بورس رونق ویژه‌‌ای پیدا کرده است. سهیم شدن در سهام شرکت‌‌ها به امید چندبرابر شدن آن، چنان شوقی ایجاد کرده که بسیاری از شهروندان حتی به قیمت فروش طلا، سکه و سایر دارایی‌‌های خود، ترجیح داده‌‌اند به بازاری تخصصی وارد شوند که اتفاقا هوش مالی ویژه‌‌ای می‌‌طلبد و ریسک‌‌پذیری خاص خود را دارد.

روند صعودی شاخص بورس و آزادسازی سهام شرکت‌‌های بزرگ دولتی و نیز سهام عدالت در روزها و هفته‌‌های اخیر، اگرچه در حال حاضر موجی از تحلیل‌‌های مثبت و امیدبخش برای افزایش سود دارندگان این سهام و مشارکت مردم در بازار سرمایه ایجاد کرده، اما نظرات کارشناسان اقتصادی درباره آینده این بازار، رفتار اقتصادی شهروندان و تشکیل صفوف طولانی در کارگزاری‌ها و دفاتر پیشخوان، قابل تامل است. آیا روند افزایشی شاخص بورس ممکن است به حباب تبدیل شود و این ماجراجویی تا کجا ادامه دارد؟

 

هجمه بورسی؛ از آمریکا تا ایران

جمشید پژویان، اقتصاددان و استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در گفت‌‌وگو با خبرنگار عصر ارتباط، در پاسخ به سوالی درخصوص دلیل رشد بازار بورس ایران علی‌‌رغم کاهش شاخص بورس در بازارهای جهانی به ویژه اروپا و آمریکا با این مزاح که «شما که انتظار ندارید در ایران همه چیز مانند سایر دنیا باشد»، می‌‌گوید: هجوم مردم به بازار بورس، در آمریکا نیز سابقه دارد. در بحران بورس حدود 20 سال پیش، کسانی که می-خواستند در آمریکا سهام خرید‌‌وفروش کنند، از طریق بروکرها یا شرکت‌‌های کارگزاری وارد می‌‌شدند، خریدار و فروشنده، عمدتا محلی بودند و افراد خاصی در این بازار فعالیت می‌کردند اما گسترش اینترنت و فناوری‌‌های ناشی از آن، ارتباط بین بازارهای سرمایه و انواع خریدها را یک‌‌باره افزایش داد؛ به گونه‌‌ای که یک خانم خانه‌‌دار از آشپزخانه خود با یک لپ‌‌تاپ می‌‌توانست وارد بازار بورس نیویورک شود و بر اساس حدسیات خود، سهام دلخواه بخرد.

وی در ادامه با اشاره به حباب بازار بورس آمریکا می‌‌افزاید: اکثریت مردم آمریکا که در آن زمان به بازار بورس دسترسی پیدا کرده بودند، کسانی نبودند که قبلا سهام داشته باشند اما این اتفاق موجب حباب در بازار بورس نیویورک شد. بازار به سرعت رشد کرد و قیمت‌‌ها و ارزش سهام را افزایش داد. به گفته پژویان، «دوستان آمریکایی‌‌ام، در آن زمان، یک‌شبه 20 هزار دلار کسب درآمد کردند در حالی که این امر، یک حباب بود زیرا متقاضیان بسیاری وارد بازار سرمایه شدند که در نتیجه موجب افزایش قیمت‌‌ها می‌‌شد در حالی که ارزش خود سهام و سود بنگاه‌‌ها بالا نرفته بود که ارزش دارایی، افزایش پیدا کند. با این حال، به اعتقاد کارشناسان، بورس در بازارهای عمده سرمایه دنیا، در مجموع خوب عمل می‌‌کند و به دلیل اطلاعات مناسب، پیشگویی‌‌های درستی صورت می‌‌گیرد و براساس آن، عرضه و تقاضا تغییر می‌‌کند. در نتیجه، شاخص بورس نیز بر همین اساس، کاهش یا افزایش می‌‌یابد.

•          از سهام عدالت تا شرکت‌‌های بزرگ دولتی

در این میان، آزادسازی سهام شرکت‌‌های بزرگ دولتی و خصوصا آزادسازی سهام عدالت که قرار بود آبان‌‌ماه امسال، تعیین تکلیف شود با پیشنهاد دولت و موافقت رهبر انقلاب، زودتر از موعد انجام شد تا شاخص‌‌ بورس کشور، در دوران رکود اقتصادی ناشی از کرونا، روند صعودی به خود بگیرد. با این تصمیم، میلیون‌‌ها دارنده و مشمول این سهام که تا کنون فقط سود سالانه دریافت می‌‌کردند، اکنون قادرند سهام خود را در بورس به فروش برسانند. پژویان، مهم‌‌ترین دلیل هجوم مردم به بازارهای بورس در ایران را ناشی از آزادسازی سهام عدالت می‌‌داند و به عصر ارتباط می‌‌گوید: قبلا خرید و فروش سهام عدالت را در بورس نداشتیم اما ورود سهام عدالت به این بازار، مشوق مهمی برای دارندگان آن جهت ورود به بازار سرمایه شد زیرا وقتی سهام وارد بازار می‌‌شود، انتظار این است که روی قیمت آن اثری ایجاد شود.

از دیدگاه این اقتصاددان، پیامدهای دخالت دولت در بازار سرمایه در آینده، به پیشگویی مردم و اینکه چقدر سهام عدالت به این پیشگویی‌‌ها نزدیک می‌‌شود، وابسته است. وی معتقد است در صورت عدم صداقت دولت در زمینه ارزش سهام عدالت بعد از آزادسازی و گران‌‌فروشی دارایی‌‌ها با قیمت‌‌های بالا، مردم نیز نسبت به آن واکنش نشان خواهند داد و ممکن است خلاف انتظار موجود، عمل کنند.

پژویان می‌‌افزاید: در ایران ارزش واقعی سهام عدالت، اصلا مشخص نیست؛ به گونه‌‌ای که حتی اگر 200 - 300 هزار تومان ارزش افزوده داشته باشد، یک عده خوشحال می‌‌شوند و عده‌‌ای نیز این سهام را در بازار می-ریزند. بنابراین بازار عمدتا با عرضه‌‌کنندگانی مواجه است که در نهایت موجب نوسانات و تغییرات قیمت سهام عدالت و بورس خواهد شد.

از سوی دیگر، محمود یوکنی، کارشناس بازار سرمایه نیز درگفت‌‌وگو با عصر ارتباط آزادسازی سهام عدالت و عرضه سهام شرکت‌‌های دولتی را در بورس، هدایت «پول‌‌های سرگردان» مردم می‌‌داند و معتقد است چنانچه این اقدام سنجیده از طرف دولت صورت نمی‌‌گرفت، عدم مهار این پول، می‌‌توانست آسیب‌‌های جدی به بازار وارد کند و به جای آنکه در مسیر تولید قرار گیرد، بار دیگر به سمت بازار ارز، طلا، سکه و مانند آن سوق پیدا کند. به گفته وی، تولید تنها جایی است که در آن سفته‌‌بازی وجود ندارد.

•          از تورم و ارز تا نقدینگی

به عقیده کارشناسان بازار سرمایه، پیش‌بینی شاخص بورس از چالش‌های بازار سرمایه است. به این منظور، بررسی متغیرهای تاثیرگذار بر شاخص بورس، یکی از مهم‌‌ترین دغدغه‌‌های فعالان این حوزه است و نمی‌‌توان تنها یک متغیر را عامل رشد فزاینده بازار سهام و استقبال مردم از آن، دانست. عواملی مانند احساسات سرمایه‌‌گذاران، بازارهای جایگزین، نرخ تورم و ارز، شرایط سیاسی و عملکرد شرکت‌‌های بزرگ، بر بازار سرمایه تاثیرگذار است. این موضوع درخصوص بازار بورس تهران نیز صدق می‌‌کند اما اینکه کدام عوامل فراتر از آزادسازی سهام عدالت و شرکت‌‌های بزرگ دولتی، موجب سرازیر شدن نقدینگی‌‌ها به بازار سهام شده است، از منظر کارشناسان اقتصادی حائز اهمیت است.  

از دیدگاه یوکنی، کارشناس بازار سرمایه، دلایل هجوم مردم عادی به بازار سهام را می‌‌توان شامل کاهش ارزش دارایی‌‌ آنها در طول زمان، حمایت رهبری و دولت به همراه تبلیغات رسانه‌ای گسترده درخصوص عرضه سهام شرکت‌‌های بزرگ در بورس و آزادسازی سهام عدالت دانست؛ بنابراین از آنجا که بازار بورس از معدود بازارهایی است که می‌‌توان با سرمایه محدودی مانند یک میلیون تومان هم در آن سرمایه‌‌گذاری کرد، با استقبال مواجه شده است.

 یوکنی همچنین با اشاره به تعبیر «رقص پول» و بهره‌‌مندی فعالان اقتصادی از آن می‌‌گوید: برخلاف برخی تصورات، بازار سهام، از جذاب‌‌ترین و سودآورترین روش‌‌های سرمایه‌‌گذاری است. وقتی در بازار مالی، شکاف ایجاد می‌‌شود، در نهایت این فاصله باید به‌‌گونه‌‌ای پر شود. از آنجا که جریان پول، بسیار باهوش است، برخی افراد از طریق رقص پول، جایگاه خود را در این فرایند پیدا می‌‌کنند و متناسب با شرایط بازار، از تهدید، فرصت می‌‌سازند و سرمایه خود را به سمت طلا، دلار، ملک یا... سوق می‌دهند که در حال حاضر زمان سرمایه‌‌گذاری در بورس است.

در همین رابطه، پژویان، افزایش تورم و قیمت ارز و در نتیجه تمایل مردم به تبدیل دارایی‌‌های‌‌شان در قالب سهام به خاطر کاهش ارزش آن را از دلایل هجوم به بازار بورس می‌‌داند. این اقتصاددان معتقد است به طور کلی همیشه در بازار، دارایی‌‌های مختلف با تغییرات و جابه‌‌جایی همراه است و درصد بالایی از مردم به دلیل تورم شدید و کاهش ارزش نقدینگی و احساس اینکه دارایی‌‌شان اصطلاحا می‌‌سوزد و کوچک می‌‌شود، تمایل دارند نقدینگی‌‌شان را هرچه سریع‌‌تر به دارایی‌‌های دیگر تبدیل کنند. همچنین با توجه به اینکه مدتی قیمت طلا، ثابت ماند یا حتی کاهش یافت، کسانی که قبلا دارایی‌‌شان را به طلا تبدیل کرده بودند و اصولا کارشان خرید و فروش دارایی است، به بازار سهام روی آوردند.

•          حباب؛ آری یا نه؟

اگرچه برخی از صاحبنظران معتقدند حضور فزاینده مردم در بازار سهام، موجب رونق تولید و کلید شکوفایی اقتصاد کشور است، با این حال، تعداد دیگری از کارشناسان بر این باورند افزایش شاخص بورس و حضور میلیونی مردم در این بازار پیچیده، بیانگر رشد بازار سرمایه نیست زیرا هنوز آموزش‌‌، سواد مالی و فرهنگ سرمایه‌‌گذاری در بین شهروندان عادی به درستی ترویج نشده است. در همین اثنا، ارسال پیامک‌‌های تبلیغاتی از سوی بانک‌‌ها و موسسات مالی به مشتریان عادی نیز هیجان بازار را تشدید کرده است: «مشتری گرامی برای خرید سهام بانک‌‌ها و شرکت‌‌های دولتی، بدون نیاز به کد بورسی به همراه‌بانک، کیوسک‌‌بانک و سایت-بانک ... مراجعه نمایید.» این اتفاقات به همراه دخالت و حضور گسترده دولت در بازار سرمایه به دلیل داشتن حجم سهام شرکت‌‌های تابعه، می‌‌تواند به جهش یک‌‌باره بازار بورس بینجامد و تبعات خاص خود از جمله حباب بورس را به همراه داشته باشد.

در این رابطه، پژویان، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است آزادسازی سهام عدالت و ماجراجویی ناشی از آن، در آینده، حبابی را در بازار این سهام، ایجاد می‌‌کند. به گفته وی، یکی از مشکلات بازار سرمایه در ایران این است که بازار آن بسیار کوچک، در حد چند دهنه مغازه در بازار و در واقع بازار نمایشی است که دولت در آن دخالت عمده دارد و سهام موجود، عمدتا مربوط به شرکت‌‌های دولتی یا خصولتی است و تحت کنترل دولت است.

در مقابل، یوکنی، کارشناس بازار سرمایه در پاسخ به سوال عصر ارتباط درباره اینکه آیا روند کنونی بازار بورس به حباب منجر خواهد شد یا خیر، معتقد است اگر با افزایش شاخص، قیمت ارز نیز به تدریج افزایش پیدا کند، حباب ایجاد نمی‌‌شود اما اگر این شاخص، به تنهایی و بدون درنظر گرفتن قیمت دلار، افزایش یابد، حباب ایجاد می‌‌کند. بنابراین ارتباط مستقیمی بین شاخص بورس و نرخ ارز از نظر تبدیل بازار کنونی به حباب وجود دارد.

•          رفتار اقتصادی؛ از مردم تا دولت؟

پژویان درباره اینکه آیا رفتارهای اقتصادی مردم در بازار سرمایه، همانند موارد مشابه در خرید ملک، ارز، سکه، طلا و نظایر آن، رفتار هیجانی تلقی می‌‌شود یا خیر، بر این باور است که هرچند بازار سرمایه نسبت به سایر بازارها، به خاطر انتظار پیشگویی، رفتار اقتصادی پیچیده‌‌تری طلب می‌‌کند اما در مجموع بازی‌‌های اقتصادی، پیچیدگی زیادی ندارد و در شرایط فعلی، واکنش مردم به شرایط موجود است اما چگونگی این رفتار و نحوه پاسخ به شرایط اقتصادی، در آینده آن تاثیرگذار است.

از سوی دیگر، یوکنی، بازار بورس را به عنوان ویترین اقتصادی کشور، بازاری تخصصی می‌‌داند که سرمایه-گذاری در آن نیازمند مطالعه، تجربه و دانش است. با این حال، بازار بورس کشور از «رفتار گله‌‌ای» (Herding Behavior) که رفتار گروهی هم نامیده می‌‌شود، متاثر است؛ بدین معنا که سرمایه‌‌گذاران به تبعیت از صف‌‌نشینان اولیه در صف خرید یا فروش سهم می‌‌نشینند و به تعبیری از حرفه‌‌ای‌‌ها تبعیت می‌‌کنند.

به عقیده یوکنی، این موضوع، با رفتار هیجانی متفاوت است و اگرچه مختص وضعیت فعلی کشور نیست اما در شرایط کنونی، هجوم افراد عادی و مبتدی به بازار بورس، نیز تداعی‌‌کننده این مفهوم است. با این حال، مردم باید برای ورود به بازار بورس، از مشاوره‌‌های شرکت‌‌های کارگزاری یا شرکت‌‌های سرمایه‌‌گذاری و امور مالی برای پیش‌‌بینی بازار و آینده سهام شرکت‌‌های بورسی استفاده کنند.  

این کارشناس اقتصادی درباره رفتار دولت در آینده با توجه به تب و تاب مردم در بازار بورس می‌‌گوید: نمی‌‌توان گفت بازار فعلی کاذب است چون در حال حاضر جذب نقدینگی می‌‌کند، پول‌‌های سرگردان را به سمت تولید سوق می‌‌دهد و تورم را مهار می‌‌کند. در عین حال این احتمال وجود دارد که دولت در عرضه سهام برخی شرکت‌‌ها و نهادهای بزرگ مانند شرکت‌‌های خودرویی، پالایشگاهی، بانک‌‌ها و موسسات مالی، به تدریج قیمت‌‌ها را افزایش دهد و در نهایت دارایی‌‌هایش را به قیمت بالا به بخش خصوصی واگذار کند که باید این ترفندها را نیز لحاظ کرد.

در همین رابطه امیر سیاح، کارشناس اقتصادی نیز در توییتی خطاب به دولت و وزیر اقتصاد نوشت: «هجوم برای خرید سهام، فرصت فوق‌‌العاده‌‌ای برای تامین مالی تولید ایجاد کرده. دولت به جای طمع برای گران‌‌تر فروختن دارایی‌‌هایش، شرایط ورود شرکت‌‌های جدید به بورس را سهل کند تا منابع مالی به سوی تولید سرازیر شود. آقای دژپسند! التماس‌‌تان می‌‌کنم درهای بورس را به روی شرکت‌‌های جدید باز کنید.»  این اظهارات، تلویحا بیانگر نگرانی‌‌های کارشناسان اقتصادی و بازار سرمایه از رفتار دولت در گران‌‌فروشی دارایی‌‌ها، همزمان با مراجعات گسترده مردم به شرکت‌‌های کارگزاری و بورسی برای خرید سهام است و به تعبیر پژویان، یک «بازار نمایشی» با دخالت عمده دولت است.

•          از کرونا تا موج بیم و امید

تمام این اتفاقات در عرصه بازار بورس داخلی و جهانی در حالی رخ می‌‌دهد که سایه شوم کرونا اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار داده است. به گفته استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی، تاثیر کرونا بر بازار سرمایه، بدون شک در وضعیت فعلی و آینده، از مهم‌‌ترین مسایل ایجادکننده تغییرات اقتصادی در دنیا و از جمله در ایران است. به گفته پژویان، در حال حاضر، بیزینس دنیا راکد است و تولید ناخالص ملی در جهان کاهش یافته است. بنابراین عدم تمایل مردم به خرید‌‌وفروش و کاهش بسیار زیاد تقاضا خصوصا برای کالاهای غیرضروری، آینده مبهمی را فراروی اقتصاد دنیا قرار داده است.

اگرچه این روزها، تغییر رفتار اقتصادی مردم با فروش سکه، طلا و ارز، و ورود سرمایه‌‌شان‌ به بازار بورس مشهود است، بازار سرمایه پوست انداخته، بورس از یک موضوع تخصصی به عمومی مبدل شده و خوش‌‌بینی نسبت به بازار بورس طی هفته‌‌ها و ماه‌‌های آینده ایجاد شده، اما همچنان این پرسش‌‌ مطرح است که آیا رونق بازار بورس، هجوم مردم عادی به آن و رقابت سکه و دلار با بازار سهام را می‌‌توان نشانه بالندگی و رشد اقتصادی کشور در آینده تلقی کرد؟ کارشناسان اقتصادی و تحلیل‌‌گران بازار سرمایه، به دلیل افزایش نامتوازن قیمت سهام بسیاری از شرکت‌‌ها و نهادها، نسبت به تداوم و ثبات این مسیر در آینده و تبعات آن، موجی از بیم و امید و البته دغدغه‌‌ها‌‌ و تردید‌‌های جدی دارند. فعلا که روزگار خوشرویی بازار به بورس و ایام به کام است!

 

  • برچسب‌ها

دیدگاه‌ها

    ارسال دیدگاه