شکل‌گیری نوع جدیدی از ارتباطات بر بستر اینستاگرام

هيجان‌زدگي رسانه‌‌‌ها در لايوهاي اينستاگرامي

همزمان با شيوع ويروس كرونا در كشور و كمرنگ شدن نشست‌هاي خبري و رسانه‌اي، بازار مصاحبه‌هاي زنده اينستاگرامي با مديران دولتي و خصوصي حوزه فاوا داغ‌تر از هر زمان ديگر شده است.

هيجان‌زدگي رسانه‌‌‌ها در لايوهاي اينستاگرامي

 رسانه‌هاي چاپي و آنلاين حوزه فاوا در اين دوران سكوت خبري، فرصت را غنيمت شمرده و با فعال‌تر كردن صفحات خود در اينستاگرام، مصاحبه‌هاي آنلايني را با چهره‌هاي شناخته‌شده حوزه فاوا انجام می‌ًدهند.

همين هيجان‌زدگي زائدالوصف برخي از رسانه‌ها براي استفاده از لايوهاي اينستاگرامي و عدم توجه به اصول اوليه رسانه‌اي باعث شده تا شاهد شكل‌گيري نوع جديدي از ارتباطات بر بستر اينستاگرام باشيم كه مي‌توان آن را به تعبيري «لودگي اينستاگرامي» ناميد.

در همين هفته‌هاي گذشته يكي از رسانه‌هاي نام‌آشناي حوزه فاوا جلسه لايو اينستاگرامي با حضور مديرعامل يكي از شركت‌هاي شناخته شده حوزه ارتباطات برگزار كرد و زماني‌كه يكي از كاربران شكل چهره اين مدير مخابراتي را مورد تمسخر قرار داد در نهايت شگفتي مصاحبه‌كننده نيز اين عبارت را روي لايو بيان كرد.

به نظر مي‌رسد رسانه‌هاي حوزه فاوا اين روزها با حركت شتابزده براي استفاده از فناوري‌هاي نوين مواجه ‌شده‌اند و نتيجه اين شتابزدگي ناديده گرفتن اصول اوليه ارتباطات رسانه‌اي است. خوشمزگي‌هايي كه سهوا يا عمدا بر بستر لايوهاي اينستاگرامي صورت مي‌گيرد بيش از هرچيز اين نكته را به ما يادآور مي‌شود كه حضور متخصصان حوزه رسانه يكي از نيازهاي اساسي است كه امروز در بسياري از رسانه‌ها ناديده گرفته شده است.

براي بررسي اين موضوع و اطلاع از ابعاد مختلف و اثرات اينستاگرام بر فضاي رسانه‌اي كشور و آگاهي از شكل صحيح برقراري لايوهاي اينستاگرامي تماسي با چند تن از اساتيد شناخته شده علوم ارتباطات اجتماعي و فعالان رسانه‌اي كشور داشتيم كه مشروح نظرات اين اساتيد و كارشناسان در ادامه به تفصيل ارايه مي‌شود.

 

لايوهاي اينستاگرامي محصول هيجان‌زدگي جامعه ايران

براي بررسي دقيق‌تر آنچه اين روزها در زير پوست لايوهاي اينستاگرامي رسانه‌هاي حوزه فاوا و مصاحبه‌هاي خارج از عرف آنها مي‌گذرد با داوود زارعيان كه فارغ‌التحصيل دكتراي علوم ارتباطات اجتماعي بوده و سال‌ها است به عنوان استاد دانشگاه در دانشگاه‌هاي شناخته شده كشور از جمله دانشگاه علامه طباطبایی فعاليت داشته و نيز سابقه سال‌ها فعاليت به عنوان مدير كل روابط عمومي در شركت مخابرات داشته تماس گرفتيم.   

زارعيان در خصوص لايوهاي اينستاگرامي و ملاحظات مربوط به آن به خبرنگار عصر ارتباط گفت: زماني كه در هر كجاي دنيا از جمله ايران يك رسانه جديد ارتباطي وارد مي‌شود در ابتدا يك هيجان‌زدگي خاصي در استفاده از آن رسانه وجود دارد. زماني كه تلويزيون وارد ايران شد بسياري از مردم در تمام مدت زماني كه اين رسانه برنامه داشت به تماشاي برنامه‌ها مي‌نشستند. زماني كه ويديو آمد نيز تعداد زيادي از مردم غالبا به دنبال اجاره ويديو و فيلم‌هاي ويديويي بودند. به خاطر مي‌آورم زماني كه پيامك وارد كشور شد هم روزانه ده‌ها و صدها پيامك لطيفه و طنز بر بستر ارتباطي تلفن همراه رد و بدل مي‌شد.

وي افزود: در حال حاضر مدتي است كه شبكه‌هاي اجتماعي مختلف در جامعه ما مورد توجه واقع شده است كه يكي از آنها اينستاگرام است. با وارد شدن اينستاگرام يك جريان خاصي در كشور حاكم شده و خيلي از افراد با سطوح تحصيلي، شغلي و موقعيت اجتماعي متفاوت به صورت زنده گفت‌وگوهايي را ترتيب مي‌دهند. اما وقتي كه ما از اين رسانه استفاده مي‌كنيم بايد سازو كار و آداب استفاده از اين ابزار را نيز بلد باشيم.

اين استاد دانشگاه ادامه داد: طبيعي است وقتي اين ابزار در اختيار ما قرار مي‌گيرد مي‌بايست آداب و روش‌هاي استفاده از آنها را نيز ياد گرفته و بر آن اساس عمل كنيم. فكر مي‌كنم اينستاگرام باتوجه به ماهيت و ويژگي‌هايي كه دارد از سويي ابزار بسيار خوبي است كه در اختيار مخاطبان قرار گرفته و مي‌تواند تعامل خوبي را به صورت دوسويه بين «مديران و كاركنان» و «مديران و مردم» برقرار كند اما اين فضا مشكلات و مسايل خاصي را نيز به همراه دارد؛ از جمله آنكه غيرقابل كنترل است و مخاطبي كه در آن سمت نشسته مي‌تواند با نام و اسم غيرواقعي وارد شود و حتي تهمت و افتراهايي را مطرح كند و مطالب مغرضانه‌اي را بيان دارد. براي مقابله با اين فرايند باتوجه به امكاناتي كه اين شبكه در اختيار دارد پيش‌بيني خاصي صورت نگرفته است و امكان اين وجود ندارد كه بتوان دست تمام اين كاربران را بلافاصله از شبكه خارج كرد اما فكر مي‌كنم كه اين هنر گفت‌وگوكننده و گفت‌وگوشونده است كه بتوانند اطلاعات خود را به نحو مطلوب تنظيم كرده و بر آن اساس گفت‌وگوي خود را ادامه دهند.

زارعيان يادآور شد: من فكر مي‌كنم گفت‌وگوهاي اينستاگرامي مي‌بايست برنامه‌محور و موضوعات آن از قبل تعيين‌شده باشد و براي كساني كه سوال مي‌پرسند از پيش اصول و قواعد پرسش مطرح شود و كساني كه خارج از اين قاعده عمل مي‌كنند مي‌بايست مورد بي‌اعتنايي قرار گيرند؛ چراكه اگر غير از اين عمل شود ابزاري كه الان به عنوان ابزار تعاملي در اختيار ما قرار گرفته است مي‌تواند تبديل به يك ابزار غيرموثر و آسيب‌رسان شود.

اين استاد علوم ارتباطات اجتماعي در اين خصوص كه آيا بهتر نيست از ابزارهاي مشابه و ساير اپ‌هاي موجود براي برقراري ارتباط بين مديران و مردم و يا مديران و كاركنان‌شان استفاده شود، گفت: من شخصا اينستاگرام را خيلي نمي‌پسندم و نظرم اين است كه اينستاگرام براي انتشار اخبار و رويدادهاي زنده خيلي خوب است؛ يعني اگر سخنراني در جايي انجام مي‌شود و يا رويداد يا همايش و نمايشگاهي را گزارش مي‌كنيد ارتباط اينستاگرامي موثر است چراكه دسترسي براي مخاطب ساده است اما در خصوص گفت‌وگو به نظرم بهتر است براي برقراري ارتباط از ابزارهاي ديگري استفاده شود.

 

اوج‌گيري محبوبيت لايوهاي اينستاگرامي با شيوع كرونا

براي واكاوي بيشتر موضوع و اطلاع از چگونگي برخورد صحيح اداره‌كنندگان صفحات اينستاگرامي رسانه‌ها با كاربراني كه اقدام به مطرح كردن توهين و مسخره كردن مصاحبه‌شونده يا مصاحبه‌كننده مي‌كنند با اكبر نصراللهي كاسماني كه دكتراي مديريت رسانه از دانشگاه علوم و تحقيقات داشته و عضو هيات علمي دانشگاه آزاد تهران مركز است، تماس گرفتيم.

نصراللهي در خصوص توجه زائدالوصف شكل گرفته به لايوهاي اينستاگرامي و ويژگي‌هاي آن به خبرنگار عصر ارتباط گفت: يكي از ويژگي‌هايي كه اينستاگرام دارد آن است كه همه افراد مي‌توانند اظهارنظركرده و توليدكننده و در عين حال مصرف‌كننده باشند و اين‌طور نيست كه ارتباطات از نوع سنتي و عمودي، از بالا به پايين و يكطرفه باشد. بنابراين مدل توليد، توزيع و انتشار اخبار با پيشرفت تكنولوژي‌هاي ارتباطي عوض شده و محصول آن اپليكيشن‌هاي ارتباطي مختلفي است كه شاهد آن هستيم و همه دارند از آن استفاده مي‌كنند اما يكي از اپليكيشن‌هايي كه در سال‌هاي اخير بسيار مورد توجه قرار گرفته اينستاگرام است كه به دلايل مختلف در ايران طرفداران زيادي دارد.

وي در خصوص ويژگي‌هاي اثرگذار اينستاگرام كه موجب توجه بيشتر به اين شبكه اجتماعي شده افزود: امكان اشتراك‌گذاري همزمان عكس و فيلم و امكان «ري‌پست» كردن از جمله قابليت‌هاي اين اپ است كه باعث شده مردم در عين حال مصرف‌كننده و توليدكننده باشند. اينستا لايو هم يكي از امكاناتي بود كه از سال 1396 و همزمان با انتخابات رياست‌جمهوري قبلي ايران امكان استفاده از آن فراهم شده است و در ايام انتخابات بسياري از كنشگران سياسي از اين پديده استفاده كردند. پس از آن اما به جز معدود موارد خاص اين قابليت چندان در كشور ما مورد استفاده قرار نگرفت. شيوع ويروس كرونا و اجراي طرح فاصله‌گذاري اجتماعي اما باعث شد كه استقبال كم‌سابقه و حتي بي‌سابقه‌اي از اينستا لايو در ايران شكل گيرد كه پديده ميمون و مباركي است. بسياري از افراد با استفاده از اين قابليت اينستاگرام، نظرات خود را در موضوعات مختلف روان‌شناسي، پزشكي، اجتماعي و سياسي مطرح كردند و كارشناسان نه چندان شناخته شده نيز فرصت ارايه نظرات خود را پيدا كردند.

اين استاد دانشگاه در خصوص آنكه چه اصولي در هنگام انجام اينستا لايو مي‌بايست مدنظر قرار گيرد، گفت: زماني كه مدل ارتباطات عوض شده و توليدكننده، توزيع‌كننده و مصرف‌كننده كاربران محدودي نيستند در نتيجه در كنار فوايد بسيار زيادي كه وجود دارد اشكالاتي نيز ايجاد مي‌شود و ممكن است برخي از موارد غيراخلاقي و خبرهاي جعلي و پست‌هايي كه امكان دارد امنيت ملي را در معرض مخاطره قرار دهد، منتشر شود. من فكر مي‌كنم ما مي‌بايست معدل فوايد و مضرات را در بحث لايوهاي اينستاگرامي مدنظر قرار دهيم.

 

لزوم بي‌توجهي به كامنت‌هاي غيراخلاقي

نصراللهي كه فارغ‌التحصيل دكتراي مديريت رسانه بوده و تجربيات بسياري نيز در بخش‌هاي خبري صدا و سيما دارد در خصوص نحوه صحيح برخورد با مواردي كه برخي كاربران اقدام به تمسخر مصاحبه‌شونده و يا مطالب توهين‌آميز و مغرضانه مي‌كنند، گفت: بهتر است كامنت‌هاي نامناسب كه با واقعيت در تعارض بوده و توهين‌آميز است به نوعي به اشتراك گذاشته نشود يا لااقل طرف‌هاي گفت‌وگو اين صحبت‌ها را تكرار نكنند. قرار نيست هر آنچه كه به عنوان كامنت نوشته مي‌شود توسط طرفين گفت‌وگو تكرار شده و به اشتراك گذاشته شود. اگرچه مطرح كردن نظرات مردمي امر مطلوبي است اما وقتي حرف اشتباه، غيراخلاقي و توهين‌آميزي در بخش كامنت‌ها نوشته مي‌شود در درجه اول آن صحبت نمي‌بايست مطرح شود و ثانيا اگر گفته مي‌شود هر دو طرفي كه در بحث مشاركت دارند مي‌بايست اين اشكال را تصحيح كرده و تذكر دهند تا فضاي اخلاقي، مفيد و پربازده‌تري داشته باشيم. افزون بر اين نبايد به افرادي كه حرف‌هاي غيراخلاقي مي‌زنند و صحبت‌هاي‌شان در تعارض با واقعيت است ميدان داده و فضايي ايجاد كنيم كه ساير كاربران نتوانند و يا نخواهند بيش از اين در لايوهاي اينستاگرامي شركت كنند.

وي افزود: اينكه در يك گفت‌وگوي اينستا لايو ممكن است كامنت نامناسبي گذاشته شود امري اجتناب‌ناپذير است اما مصاحبه‌كننده به هيچ وجه نبايد آن صحبت‌ها را تكرار كند يا به آن توجه كرده و پاسخ دهد. در اينستالايو كاربراني كه با حضور در لايو صحبت كرده و حرف‌هاي‌شان منتشر مي‌شود بايد در قبال آزادي انتخاب مهمان، آزادي انتخاب موضوع و طرح مسايل مسوول باشند و هر حرفي را نزده و هر موضوعي را كه ممكن است اخلاق و عفت عمومي و يا امنيت عمومي را در معرض چالش قرار دهد، مطرح نكنند. اگر هم در قالب كامنت‌ها مطلبي بيان مي‌شود طرفين گفت‌وگو بايد مسوول باشند و اگر اظهارنظر اشتباهي بود كه با اخلاق و ساير ملاحظات و شاخص‌ها مغايرت داشت به آنها نپردازند و به جريان كامل و درست اطلاعات كمك كنند.

 

راه‌حل نهايي براي برخورد با كاربران مزاحم در لايو

نصرالهي، در خصوص راه‌حل نهايي براي برخورد با افرادي كه مدام اقدام به توهين يا مسخره كردن مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌كننده مي‌كنند، مي‌گويد: فراموش نكنيم كه تكرار اظهارنظر غلط ممكن است باعث رواج آن اطلاعات اشتباه شود. اگر حرف غيراخلاقي مطرح مي‌شود در هر صورت اين امكان در اختيار صاحب صفحه اينستاگرامي است كه افراد مزاحم را بلاك كند؛ اين افراد مزاحم معمولا در همه گفت‌وگوها شركت كرده و حرف‌هاي مغاير با اخلاق مطرح كرده و صحبت‌هايي مي‌كنند كه توجه ديگران را به خود جلب كنند. اين افراد ممكن است كه مشكلات روحي و رواني يا انگيزه‌هاي شخصي و سياسي داشته باشند لذا راهش اين است كه چنين افرادي بلاك شوند و نبايد به اين شكل باشد كه فردي در لايو اينستاگرامي حاضر شده و حرفي غيراخلاقي را مطرح كرده و اين حرف توسط مصاحبه‌كننده نيز تكرار شود. من فكر مي‌كنم اين ملاحظات مي‌بايست در انتخاب موضوع و در انتخاب طرف‌هاي گفت‌وگو لحاظ شود و صرفا مي‌بايست كامنت‌هايي خوانده شود كه مرتبط با موضوع گفت‌وگو و نيز اخلاقي باشند تا مطالب مغاير با حقوق افراد به اشتراك گذاشته نشود.

اگر اين موارد رعايت شود فكر مي‌كنم مي‌توان از لايوهاي اينستاگرامي در كشور حداكثر استفاده را به منظور اطلاع‌رساني و آموزش صحيح مردم داشته باشيم.

اين صاحب نظر حوزه رسانه در پاسخ به اين پرسش كه آيا اينستاگرام بهترين گزينه براي برقراري ارتباطات بين مديران، كاركنان آنها و مردم است گفت: اشكالي كه در سال‌هاي اخير در كشور ما وجود داشته اين بوده كه مي‌خواستيم براي مردم تعيين تكليف كنيم و برخي بخش‌هاي حاكميتي به دنبال تعيين تكليف براي مردم بودند اما مردم مثل يك ماشين نيستند كه مطابق دستورات عمل كنند بلكه استفاده مردم از يك اپليكيشن نياز به اعتماد و اقدام به موقع دارد. وقتي اپليكيشني ايجاد شده و مردم به آن عادت كرده‌اند نمي‌توانيم آنها را مجبور به استفاده از اپليكيشن ديگر كنيم. اينستاگرام امروز تبديل به بخشي از زندگي مردم شده است و مردم به آن عادت كرده‌اند و به سادگي نمي‌توان اپليكيشني ديگر را جايگزين آن كرد.

وي در پاسخ به اين پرسش كه آيا اپليكيشن‌هاي ديگر گزينه مناسب‌تري براي برقراري ارتباطات رسانه‌اي مديران و رسانه‌ها نيستند، گفت: توجه داشته باشيد كه اينستاگرام مختص گروه خاصي از مردم مثلا دولتي‌ها و يا هر گروه ديگري نیست. اينستاگرام امروز يك اپليكيشن مردمي است و افراد كم‌سواد، با سواد و افراد هنرمند دانشگاهي، علما و روحانيون در آن حضور دارند بنابراين تمام كنشگران با هر سطح سواد و در هر جغرافيايي در آن حضور دارند. امروز مردم از اپ‌هايي مثل واتس‌اپ براي ارتباطات خانوادگي و برخي از جلسات كاري استفاده مي‌كنند يا برخي از جلسات كاركنان به صورت تصويري از اطريق اسكايپ برگزار مي‌شود اما اين اپ‌ها قابليت‌هاي اينستاگرام را ندارد و فكر مي‌كنم از آنجا كه اينستاگرام شروع‌كننده لايو بوده و مردم به آن عادت كرده‌اند حتي اگر يك اپليكيشن بسيار بهتري نيز ظهور پيدا كند نتواند جايگزين لايوهاي اينستاگرامي شود.   

 

جمع‌بندي

اگرچه نمي‌توان منكر اثرات مثبت لايوهاي اينستاگرامي در برقراري ارتباطات دوسويه بين مديران و مردم شد اما واقعيت آن است كه استفاده بدون تحقيق و مطالعه از اين ابزار توسط رسانه‌ها مي‌تواند ضرر و زيان بيشتري از فوايد استفاده از آن داشته باشد.

رسانه‌هايي كه اقدام به برگزاري لايوهاي اينستاگرامي با مديران و مسوولان شناخته‌شده كشور مي‌كنند مي‌بايست ضمن در نظر داشتن شأن مصاحبه‌شونده و كاربران حاضر در لايو و نيز با توجه به اصول ارتباطات صحيح رسانه‌اي در شبكه‌هاي اجتماعي اقدام به برقراري ارتباط مطلوب و مطرح كردن پرسش‌هاي حرفه‌اي خود كنند.

از سوي ديگر استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي به اين معني نيست كه مي‌بايست لحن گفتار مصاحبه‌شونده از حالت رسمي خارج شده و با مطرح كردن شوخي‌هاي نامتعارف و يا خواندن پيام‌هاي تمسخرآميز و مغرضانه عده‌اي معدود، شخصيت مصاحبه‌شونده را خدشه‌دار كرده و يا بالاتر از آن صحبت‌هايي مطرح كند كه دور از شأن يك جلسه رسمي مصاحبه باشد.

اگرچه اينستاگرام و ساير شبكه‌هاي اجتماعي محيط دوستانه را ايجاد مي‌كنند اما وقتي صفحه رسمي يك رسانه اقدام به انجام مصاحبه با شخصيتي شناخته‌شده در كشور مي‌كند انتظار مي‌رود كه اصول اوليه يك مصاحبه خبري و رسمي بودن جلسه حفظ شود و برقراري ارتباط بر بستر شبكه اجتماعي نبايد تبديل به بهانه‌اي براي مطرح شدن مطالب تمسخرآميز و خارج از عرف در قالب مصاحبه شود و چنانچه مصاحبه‌شونده و مصاحبه‌كننده با يكديگر روابط دوستانه‌اي داشته و در زندگي شخصي‌شان با يكديگر صميمي هستند بايد اين مهم را مدنظر قرار دهند كه نبايد اين صميميت باعث شود لحن گفتارشان تغيير كرده و خارج از اصول حرفه‌اي رسانه‌اي وارد گپ و گفت‌هاي دوستانه در حين مصاحبه زنده شوند.

باتوجه به اينكه امروز در ابتداي مسير همه‌گيري لايوهاي اينستاگرامي در كشور قرار داريم انتظار مي‌رود كه رسانه‌ها باتوجه به نقدهاي كارشناسان و اساتيد علوم ارتباطات اجتماعي معايب و نقيصه‌هاي موجود را برطرف كنند تا فرصت براي بهبود وضعيت ارتباطي رسانه‌هاي ارتباطي كشور در فضاي لايو اينستاگرام فراهم شود.    

نويسنده مطلب: نادر نينوايي

دیدگاه‌ها

    ارسال دیدگاه