پزشکی از راه دور، سلامت از راه نزدیک

کنکاشی در سامانه‌های مشاوره پزشکی در ایران

پزشکی از راه دور، سلامت از راه نزدیک

آسیه فروردین

 اگر اجرایی شدن EKYC یا احراز هویت الکترونیکی مشتریان بانکی در آینده نه چندان دور، کاهش قابل توجه مراجعات مشتریان به شعب بانکی به عنوان مقدمه‌ای برای بازطراحی شعب و برجسته شدن نقش مشاور و متخصص در بانک‌ها را از تجربیات و حتی برکات عصر کرونا در سیستم بانکداری قلمداد کنیم، کاهش تعداد مراجعان به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی به دلیل استفاده از سامانه‌های فناوری‌محورِ راه دور و ارایه مشاوره‌های تخصصی در حوزه پزشکی به‌خصوص پاسخگویی به سوالات کرونایی را نیز باید از اتفاقات قابل توجه در نظام سلامت برشمرد؛ جایی که صنعت IT و دانش پزشکی، در قالب یک اتحاد استراتژیک، خدماتی را ارایه می‌کنند که هرچند نوآورانه نیست اما بیانگر هم‌افزایی IT به عنوان سخت‌افزار و مشاوره‌ پزشکی به عنوان نرم‌افزار است.

·        از انفورماتیک پزشکی تا تله‌مدیسین

یکی از مهم‌ترین کاربردهای فناوری اطلاعات، در حوزه بهداشت و سلامت است که در قالب سیستم‌های ذخیره اطلاعات بیمار، اطلاعات دارویی، درمانی و جراحی، درمان از راه دور، پیگیری درمان، روبات‌های جراح، پذیرش بیماران و مشاوره‌های مجازی، نویدبخش تحولات ارزنده‌ای در پیشبرد نظام سلامت در دنیاست. «صنعت انفورماتیک پزشکی» به معنای تولید و خدمات فناوری اطلاعات در حوزه خدمات بهداشتی - درمانی و «تله‌مدیسین» به مفهوم پزشکی از راه دور، با استفاده از ارتباطات صوتی تصویری نیز حاصل تلفیق IT و پزشکی است. در این میان، سامانه‌های مشاوره از راه دور پزشکی در قالب مشاوره‌های تلفنی و آنلاین شامل صوت و تصویر و نیز تبادل اطلاعات درمانی بین پزشک و بیمار از طریق پیام‌رسان‌های مشهور و پرطرفدار از ابزارهایی است که به مدد فناوری‌های نوین، ظهور و گسترش یافته‌اند.

با استفاده از صنعت انفورماتیک پزشکی و سیستم اطلاعات سلامت (HIS)، بیماران در کمترین زمان، خدمات مناسب دریافت می‌کنند و پزشکان در همه‌جا و همه وقت (در ساعات تعیین‌شده) به آنها دسترسی دارند؛ به‌گونه‌ای که اطلاعات بهداشتی و درمانی افراد از پیش از تولد تا پس از مرگ را می‌توان در سامانه‌هایی مانند ذخیره الکترونیکی اطلاعات سلامت ذخیره‌سازی کرد و از طریق شبکه اختصاصی در اختیار نهادها یا افراد معتبر قرار داد. همچنین واژه تله‌مدیسین که در دهه 1970 مطرح شد، کاربرد فناوری‌های پزشکی و ارتباطی برای تبادل اطلاعات، اعم از داده، صدا یا ارتباطات تصویری بین پزشک و بیمار یا پزشک و متخصصان بهداشت و درمان در موقعیت‌های مجزای جغرافیایی را شامل می‌شود و کارکردهای تحقیقاتی، آموزشی و تحصیلی را نیز داراست.

·        خدمت کرونا به سلامت آنلاین

طی سال‌های اخیر، سامانه‌های مشاوره مجازی متعددی در کشور ایجاد شده‌اند که سامانه‌های مراقبت‌های بهداشتی، مشاوره‌های پزشکی و روان‌شناسی از جمله برجسته‌ترین آنها محسوب می‌شوند. این مشاوره‌های مجازی که بسته به شرایط و ضرورت علاوه بر ارتباط تلفنی، از طریق ارتباطات ویدیویی آنلاین به‌ویژه برای افراد مسن، زنان و سایر متقاضیان انجام می‌شود، معمولا بعد از ارتباط اولیه بیمار با پزشک، صورت می‌گیرد؛ مشاوره‌هایی که بعد از شیوع ویروس کرونا، رشد فزاینده‌ای داشته است. با این همه به دلیل نبود زیرساخت‌های مناسب فناوری اطلاعات و نیز نداشتن سواد رسانه‌ای سلامت به‌ویژه در حوزه سامانه‌های آنلاین در سطح جامعه، اعم از پزشکان و بیماران، مشاوره‌های مجازی تلفنی از رایج‌ترین شیوه‌های ارتباطی در حوزه نظام سلامت کشور است.

در همین خصوص، سامانه «4030» برای پاسخگویی و غربالگری تلفنی خانواده‌های ایرانی در سراسر کشور با همکاری مخابرات ایران و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بعد از شیوع کرونا در اسفندماه سال گذشته، ایجاد و سوییچ‌های مخابراتی موردنیاز آن توسط یک شرکت دانش‌بنیان، طراحی و تولید شد. مدیرعامل این شرکت دانش‌بنیان فعال در حوزه سوییچ‌های مخابراتی می‌گوید: این محصول یک فناوری زیرساختی است. در فناوری جدید یک سوییچ 100 هزار شماره در یک فضای یک مترمربع با هزینه کم و نفرات محدود قرار می‌گیرد؛ ضمن اینکه سوییچ‌های نسل جدید این شرکت، ظرفیتی برای صدها میلیون شماره دارد در حالی که سال‌ها قبل، راه‌اندازی یک مرکز مخابراتی 20 هزار شماره‌ای به ساختمان بزرگ، تعداد زیاد پرسنل، هزینه تاسیساتی و نگهداری بالا نیاز داشت و افتتاح آن چند سال زمان می‌برد. همچنین سامانه رسا، به عنوان یک سیستم ارتباط تلفنی بیمار با پزشک، به عنوان زیرمجموعه یک شرکت دانش‌بنیان در حوزه استارت‌آپ‌های سلامت، نمونه‌ای از فعالیت‌های استارت‌آپی در حوزه بهداشت و پزشکی است که در بستر فناوری‌های اطلاعاتی شکل گرفته‌ است. در این زمینه، بعضا از پیام‌‌رسان‌ها به عنوان مکمل ارتباطی برای تبادل مستندات بین پزشک و بیمار نیز استفاده می‌شود.

·        پزشکان متخصص و سامانه‌های مجازی

در همین خصوص دکتر آیدا ذهبیون، متخصص زنان و زایمان درباره فعالیت سامانه‌ مشاوره پزشکی رسا و ارتباط پزشک و بیمار به خبرنگار «عصر ارتباط» گفت: ایجاد این سامانه برای ارتباط تلفنی با بیمارانی که حساسیت بیشتری دارند و مایل به ارتباط مستمر با پزشک خود هستند، صورت گرفت. البته به صورتی که شماره پزشک، به دلیل ملاحظات لازم، به‌طور مستقیم در اختیار بیمار قرار نگیرد. وی با اشاره به گسترش تعاملات با بیماران از طریق این سامانه به‌خصوص در دوران کرونا و کاهش مراجعات حضوری اظهار کرد: محاسن مشاوره مجازی بین بیمار و پزشک، بعد از شیوع کرونا بیشتر از گذشته خود را نشان داد، به همین منظور امکان ارتباط تلفنی با بیماران برای مشاوره درخصوص سوالات و دغدغه‌های آنها صورت گرفت. همچنین مشاوره رایگان درباره سوالات کرونایی با توجه به تخصص‌ پزشکان مرتبط، از دیگر فعالیت‌های سامانه است.

ذهبیون اقدامات این سامانه‌ها را برای ارتباط غیرحضوری، موثر و رضایت‌بخش دانست اما در عین حال تصریح کرد: خدمات ارایه‌شده اگرچه راضی‌کننده است اما ایده‌آل نیست. با توجه به اینکه گفت‌وگو با هر پزشک نیازمند شارژ حساب توسط بیمار بعد از طی مراحل ثبت‌نام در سامانه است، تسهیل این امر برای برخی بیماران و حتی پزشکان، لازم است. نکته دیگر ارسال آزمایش‌ها و مستندات پزشکی بیماران است که در حال حاضر از طریق تلگرام انجام می‌شود که برخی پزشکان و بیماران از این پیام‌رسان استفاده نمی‌کنند. بنابراین استفاده از سامانه‌ دیگری که دسترسی به آن راحت‌تر باشد و تکمیل خدمات سامانه در این زمینه، نیز بسیار مهم است.

این پزشک و مشاور متخصص زنان و زایمان در پاسخ به سوال خبرنگار عصر ارتباط درخصوص لزوم استفاده از سامانه‌های آنلاین صوتی و تصویری، همانند سیستم ادوب کانکت علاوه بر سامانه‌های تلفنی، برای ارتباط بین پزشک و بیمار معتقد است این موضوع در حوزه تخصصی زنان و زایمان چندان کاربرد ندارد و شخصا نیز تمایلی به این نوع ارتباط ندارم اما روان‌شناسان یا سایر پزشکان متخصص که میمیک و چهره بیمار در ارایه مشاوره و تشخیص درمان آنها بسیار موثر است، از سامانه‌های آنلاین استفاده می‌کنند.

ذهبیون درباره آینده کاربرد سامانه‌های آنلاین در حوزه بهداشت، سلامت و مشاوره‌های پزشکی بر این باور است که به هر حال این اتفاق، در سطح گسترده‌تر، رخ خواهد داد اما به همان میزان، رقابت سامانه‌های مبتنی بر فناوری اطلاعات در حوزه مشاوره پزشکی تشدید شده و بازار رقابت داغ‌تر می‌شود اما درمجموع این سامانه‌ها، برای بیماران نیز دارای منفعت است.

·        تعرفه‌ سلامت؛ از حضوری تا مجازی

بر این اساس، هزینه تماس با پزشک از طریق این سامانه مشاوره تلفنی بر اساس مدت زمان مکالمه و نرخ پزشک مشخص می‌شود. نرخ تماس نیز توسط پزشک، تعیین و به صورت دقیقه‌ای محاسبه می‌شود. بررسی این سامانه مشاوره پزشکی نشان می‌دهد هزینه تماس هر دقیقه‌ از 500 تا 5500 تومان متغیر است که می‌توان میانگین هزینه تماس با پزشکان عضو این سامانه را حدود 2500 تومان برای هر دقیقه برآورد کرد. از آنجا که میزان تعرفه ویزیت پزشک متخصص در سال جاری، طبق مصوبه هیات دولت در اردیبهشت ماه امسال در بخش دولتی، بین 15 تا 20 هزار تومان و در بخش خصوصی بین 32 تا 50 هزار تومان است، سامانه‌های مشاوره مجازی، به‌خصوص در دوران کرونا، در بسیاری از موارد که نیاز به مراجعه حضوری احساس نمی‌شود، هم در کاهش هزینه درمان بیماران موثرند و هم ارتباط پزشک و بیمار را تسهیل و تسریع می‌کند.

با این همه، کاربرد سامانه‌های آنلاین که در سیستم آموزشی اعم از آموزش و پرورش و آموزش عالی، طی ماه‌های اخیر گسترش یافته، هنوز در نظام پزشکی کشور نوپاست و عزم جدی‌تر مسوولان، پزشکان و بیماران را در توسعه سامانه‌های سلامت آنلاین و تله‌مدیسین می‌طلبد.