در اهمیت رسانه کمتر شناخته شده «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی»

پانزدهم شهریور امسال (1399) رييس کمیته‌ ارتباطات کمیسیون صنایع مجلس شورای اسلامی اعلام کرد که طرح ساماندهی شبکه‌های اجتماعی، ایراداتی فنی دارد. البته عمده‌ ایرادات نمایندگان مجلس به موضوع و مقوله‌ رسانه‌ اجتماعی، «حاکمیتی» است. جمهوری اسلامی ایران در زمینه‌ رسانه‌ اجتماعی به‌طور خاص (و در عرصه‌ اینترنت به‌طور کلی) حکمرانی و حاکمیت (sovereignty) ندارد، زیرا (برای نمونه) سیستم‌عاملِ اغلب سامانه‌های رایانه‌ای کشور از آنِ مایکروسافت؛ مرورگرهای بیشترِ کاربران، از آنِ گوگل؛ هسته‌ اصلی سایت و سیستم مدیریت محتوای اکثر وبگاه‌های بانک‌هایش از آنِ «وُردپرس»، تامین‌کننده‌ امنیت همه‌ سایت‌های تعاملی/ تراکنشی فعال در شبکه‌ ملی اطلاعات، یعنی شرکت‌های صادرکننده‌ گواهی امنیت و کلید رمز در خارج از کشورند (برای مثال در ایالات متحده، اسپانیا، لهستان و بریتانیا) و محبوب‌ترین رسانه‌های اجتماعی ایرانیان نیز واتس‌اپ و تلگرام است.

در اهمیت رسانه کمتر شناخته شده «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی»

*پیوستار حاکمیت سایبری

وقتی از پیوستار (continuum) صحبت می‌کنیم که به‌خاطر وجود شباهت‌هایی میان گونه‌ها نتوانیم نوع و تیپ خاصی را از انواع دیگر متمایز و مرزبندی کنیم.

به درستی اگر هر یک از کشورهای جهان را روی پیوستاری که دو نقطه‌ انتهایی آن، با «داشتن» و «نداشتن» حاکمیت سایبری (cyber sovereignty) مشخص می‌شود، از لحاظ میزان حاکمیت سایبری، جای‌یابی کنیم، اغلب کشورها به هم شبیه هستند؛ در «کم داشتن» حاکمیت سایبری! و در سمت نقطه‌ انتهاییِ «نداشتنِ» حاکمیت سایبری، پراکنده و متراکم می‌شوند! در حالی که دو کشور چین و ایالات متحده‌ آمریکا، بیشتر به نقطه‌ انتهایی «داشتن» حاکمیت سایبری متمایل هستند، ولی کاملا روی نقطه‌ انتهایی «داشتن» حاکمیت سایبری قرار ندارند!

 

*اصلی‌ترین ایراد به لایحه‌ قانونی ساماندهی شبکه‌های اجتماعی

علاوه بر همه‌ ایرادات مذکور، ایراد اصلی این است که عموم کاربران رسانه‌های اجتماعی، و در رأس همه‌ آنها نمایندگان‌شان، احتمالا شناخت کافی از انواع رسانه‌های اجتماعی و کاربردهای آنها ندارند. نگاه کنید به جدول که به انواع رسانه‌های اجتماعی، کاربردهای آنها و به روابط متقابل میان آنها می‌پردازد.

شما، خواننده‌ محترم، مفهوم و مصادیق Social Bookmarking را چقدر می‌شناسید؟ آیا پیش از این، دیده و تجربه کرده‌اید که معادل فارسی Social Bookmarking چیست؟

نگارنده، قبل از نوشتن این یادداشت، این پرسش‌ها را با تعدادی دانشجو و با شماری پژوهشگر خبره در میان گذاشت. منظور اولیه‌ نگارنده از طرح این پرسش‌ها، امتحان کردن سواد رسانه‌ای مخاطبان نبود، زيرا مخاطبان را خبرگان فاوا می‌دانست؛ بلکه مقصود، یافتن معادل فارسی آن بود. با تعجب دیدم، نه تنها معادلی برای آن (تا زمان مصاحبه‌هایم در شهریور امسال) وضع نشده بود! بلکه چیستی (و البته چرایی و چگونگی شکل‌گیری آن نیز) برای اغلب مخاطبان ناشناخته بود!

عجیب‌تر این بود که وقتی مخاطبان به ویکی‌پدیای انگلیسی مراجعه می‌کردند بدون استثنا می‌دیدند، با آن سروکار داشته‌اند بدون آن که آن را شناسایی کرده باشند.

 

*ذهنیت و عینیت رسانه‌های اجتماعی

رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های رسانه‌ اجتماعی (social media networks) مفاهیمی متاخر و «کانسپت» یا همیافت‌هایی مدرن هستند، اما عطف به ماسَبَق هم می‌شوند؛ زیرا مضامین و مصادیق قُدمایی و سُنتی رسانه‌های اجتماعی طی هزاران سال پیش از نوآوری اینترنت، همیشه با ما بوده‌اند و هستند؛ و در تاریخ تکامل انسان‌ها بی‌وقفه نقش تعیین‌کننده‌ای را ایفا کرده‌اند و همواره نقش مهم خود را ایفا می‌کنند.

به این معنا، هزاران سال است که هر زیستگاه، اعم از روستا یا شهر، رسانه‌ای اجتماعی است که در آن، انواع متنوعی از شبکه‌های اجتماعی سازماندهی می‌شوند و شکل می‌گیرند. نمونه‌ای دیگر متن یا نوشتار است. هر متن «رسانه‌ای اجتماعی» به شمار می‌آید. فضای فُلکلور و ادبیات هر زبان و هر فرهنگ، رسانه‌ اجتماعی خلایق است و این رسانه، خلق انواع شبکه‌های اجتماعی مربوط چون کتاب، مقاله‌ علمی، گزارش و خبر (یا مثلا تدوین همین یادداشت) را ممکن می‌سازد.

گاه، مصداق عینی رسانه‌ اجتماعی، پیشاپیش در زیست‌محیط انسان وجود داشته؛ مانند شبکه‌ راه‌ها و مسیرهای طبیعی که میلیون‌ها سال پیش از پیدایش انسان در اثر خشک شدن آبراه‌ها و تردد مداوم حیوانات بین چراگاه و آبشخور به وجود آمده بودند و انسان‌ها ابدا در خلق آن شبکه‌ها، دخیل نبوده‌اند. در آن زمان، سهم انسان در بهره‌مندی از این گونه شبکه‌ها، درک وسیله است که به مرحله‌ دریافت در ذهن یا perception تعلق دارد؛ نام‌گذاری، رده‌بندی و بهینه‌سازی این شبکه‌ها اما به مرحله‌ شناسایی یا cognition مربوط است، و گاه هزاران سال طول کشیده است تا انسان از perception به cognition رسیده است.

گاهی نیز برعکس؛ ابتدا ذهنیت رسانه‌ اجتماعی در مغز انسان خلق شده و سپس مصداق عینی آن شکل گرفته است.

نوآوری «وب» چند سال پس از جهانی شدن اینترنت، مصداق تقدم ذهنیت رسانه‌ اجتماعی «وب» نسبت به عینیت آن است. همین تقدم ذهنیت بر عینیت، در مورد وب تعاملی یا Web 2.0 نیز رخ داد و با نوآوریWeb 2.0، به یکباره مفهوم رسانه‌ اجتماعی ضرب شد و با آن، صدها مصداق شبکه‌ رسانه‌ اجتماعی ایجاد شدند.

در دوران نوزایی، رسانه‌ اجتماعی سازمان‌یافته برای مراودات و تعاملات انسان‌ها کاملا متحول شد؛ اختراع دستگاه چاپ، چنان دگرگونی‌هایی را در قالب برآمدن انقلاب‌های اجتماعی بزرگ، پیدایش دانش‌های جدید و ظهور هزاران خورشید فلسفه و منطق و فناوری به ارمغان آورد که 500 سال اخیر، «کهکشان گوتمبرگ» نام گرفت در حالی که رسانه‌های اجتماعی بدیعی چون تلگراف و تلفن، رادیو و تلویزیون، پست جهانی و اینترنت یکی پس از دیگری ظاهر شدند. از آخرین دهه‌ قرن بیستم تا کنون همگام با توسعه‌ وب، رسانه‌های اجتماعی جدیدی روی اینترنت شکل گرفتند و به کاربران اجازه دادند در رسانه‌های اجتماعیِ وبی، هزاران شبکه‌ اجتماعی را ایجاد کنند. نگاه کنید به جدول طبقه‌بندی رسانه‌های اجتماعی و میزان استفاده از هر یک از آنها از لحاظ کاربردهای مختلف‌شان. [در این جدول علامت (-) به معنی «بدون استفاده»، (1) به معنی «استفاده‌ کم»، (2) به معنی «استفاده‌ متوسط»، (3) به معنی «استفاده‌ بسیار زیاد» و (4) به معنی «استفاده‌ تقریبا زیاد» است.]

 

جدول انواع رسانه‌های اجتماعی و کاربردهای آنها

در اهمیت رسانه کمتر شناخته شده «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی»

*) social Bookmarking ویژگی شبکه‌ جهانی وب، به منظور نشانه‌گذاری شناسه‌ منابع اینترنتی (URI) است که بازیابی بعدی مطلب ذخیره‌سازی شده در هر یک از فرمت‌ها یا قالب‌های مختلف را ممکن می‌سازد. همه‌ مرورگرهای جدیدِ وب دارای این ویژگی هستند.

 

«چوغ‌الف‌گذاری»، نوعی خدمات برخط است که به کاربر امکان می‌دهد برچسب، کلیدواژه، لینک و اسناد وب‌پایه را به فهرستی بیفزاید، آن را حاشیه‌نویسی کرده، ویرایش کند و به اشتراک بگذارند. بسیاری از خدمات مدیریت نشانی‌های برخط از سال 1996 رایج شدند. رسانه‌ اجتماعی Delicious که در سال 2003 تاسیس شد، اصطلاحات «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی»(bookmarking)  و «برچسب‌گذاری» (tagging) را رواج داد. برچسب‌گذاری یکی از ویژگی‌های مهم سیستم‌های چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی است که به کاربر امکان می‌دهد فهرست یادداشت‌های خود را سازماندهی کرده و واژگان مشترکی را که به عنوان «خودمانی‌نویسی (folksonomy)» شناخته می‌شود توسعه دهند. تا پیش از راه‌اندازی Delicious به‌جایbookmark، اصطلاح favorite به‌خصوص در مرورگر ویندوز (مایکروسافت) رایج بود ولی با راه‌اندازی Delicious ورق به نفع bookmark برگشت.

در اهمیت رسانه‌ «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی» همین بس که 80 درصد از کسب و کارهای واقعی در اروپا از آن برای معرفی خدمات و کالاهای‌شان سود می‌برند.

همه‌ جویشگرها نیز خلأها و ناتوانایی‌های خود را از طریق سرزدن به «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی» جبران می‌کنند.

در اینترنت، آن را «چوق الف» نوشته اند که غلط است زیرا که چوغ، اصطلاحی تهرانی است و حرف غ (غین) هم از حروف فارسی است ولی حرف ق (قاف) از حروف عربی است که وارد مجموعه حروف الفبای فارسی شده .

همچنین در ویکیپدیای فارسی، «چوق الف اجتماعی» آمده (بدون «گذاری»)که این هم غلط است و درستش، «چوغ‌الف‌گذاری اجتماعی» است.

برای آن که جمهوری اسلامی ایران روی پیوستار داشتن و نداشتن حاکمیت سایبری به نقطه‌ انتهایی «داشتنِ» حاکمیت سایبری متمایل شود و در نزدیکی چین قرار گیرد، خیلی کارها باید سروسامان گیرند، از آن جمله شناخت انواع رسانه‌های اجتماعی و تمیز دادن انواع کاربردهای آنها! تنها در این صورت خواهیم توانست به موضوع رسانه‌ اجتماعی سامان دهیم.