پیش به سوی بساطی بیشتر ظلمانی!

سی‌امین سالگرد اینترنت تجاري

سن اینترنت، امسال (2020) به 30 سال رسید. تمام رسانه‌های پیشااینترنتی، در یک طرفِ ترازویِ دوکفه‌ای مقایسه فناوری‌های ارتباطی جهان؛ و پارسَنگِ اینترنت در کفه دیگر! به عقیده شما کدام کفه، سنگین‌تر است؟ - به نظرم: کفه اینترنت! آن هم نه فقط به دلیل وزنه بخش ظلمانی‌اش که چندین برابر بخش مرئی‌اش است!

سی‌امین سالگرد اینترنت تجاري

*آغاز پایان اسطوره US-centric بودن اینترنت

در سي‌امين سالگرد کارکرد تجاری این رسانه رسانه‌ها، تامل در تقدیر اینترنت، به‌خصوص تفکر در شیوه اینترنت‌داری ترامپ، عبرت آموز است! گاف‌های ترامپ در مورد حفاظت از اینترنت، حداقل، درستی این نکته را نشان می‌دهد که این روزها، در اثر نفوذ عمیق و رخنه گسترده پلتفرم های شرکت‌های چینی در حریم خصوصی کاربران و کسب و کارهای آمریکایی، اسطوره US-centric بودن اینترنت، دیگر قدیمی شده و رو به افول است.

 

*«حباب فیلتر»: هزاران «پاره‌نت» در یک اینترنت

اکنون از آن «یگانه شبکه شبکه‌ها» که به توصیه آلبرت آرنولد گور، مشهور به «اَلگور»(Al Gore)، قرار بود یکپارچه در قیمومیت و حکمرانی دولت آمریکا باقی بماند، به قول « اِلی پاریزر» (Eli Pariser) چیزی جز شماری «حباب فیلتر» (Filter Bubble) شامل هزاران «پاره‌نت» (Splinternet) ناشی از روند روز افزون بالکانیزاسیون اینترنت، باقی نمانده است. آن «The Internet» یکپارچه در اواخر سده بیستم، اکنون در سي‌امين سال عمرش، در عرصه‌های صنعت و تجارت جهان، به دست سیاستمداران و فن‌سالاران کشورهای جهان از درون «پوکیده» است.

 

تَرَک در اینترنت‌داری دولت آمریکا   

در ماه اوت 2020 جدیدترین نمونه سیاست خودزنی ترامپ، دامن‌گیر فراهم‌آوران و کاربران اینترنت در آمریکا شد. به دستور ترامپ، بنا بر این بود که:

- از روز بیستم سپتامبر 2020 تا 12 اکتبر 2020، رسانه اجتماعی«تیک‌تاک» فیلتر شود! چرا؟ - چون «تیک‌تاک» به عنوان پلتفرمی ساخته و پرداخته یک شرکت چینی، در میان بیش از یکصد میلیون شهروند آمریکايی رخنه کرده، در حالی که (به زعم ترامپ) صاحبان چینی «تیک‌تاک»، داده‌ها و اطلاعات حریم خصوصی کاربران و شرکت‌های آمریکایی استفاده کننده از «تیک‌تاک» را در اختیار دولت چین قرار می‌دهند. براساس اولتیماتوم ترامپ، «تیک‌تاک» در طی مدت مذکور، در تمام دیتاسنترهای فعال در آمریکا باید مسدود شود تا اخطار و هشداری باشد برای اصطلاح رفتار چینی‌ها. همچنین در مدت مذکور، هیچ دیتاسنتری و هیچ آی.اِس.پی در خاک آمریکا مجاز نخواهد بود سرورهای «تیک‌تاک» را میزبانی و داده‌های کاربرانش را ترارسانی کند؛ به علاوه، عرضه‌کنندگان خدمات VPN در کشور آمریکا حق ندارند و نباید این دستور قانونی تحریم «تیک‌تاک» را دور بزنند و با ایجاد امکان دسترسی امن به سرورهای تیک‌تاک، قانون شکنی کنند.

انگیزه ترامپ برای صدور اولتیماتوم مذکور هرچه بود جای بحث دارد. به ظاهر، ترامپ می‌خواست صاحبان «تیک‌تاک» را تحت فشار تحریم‌های خودخواسته قرار دهد تا آنها را به میز مذاکره برای فروش قسمتی از سهام شرکت چینی «بایت‌دِنس»، مالک رسانه اجتماعی «تیک‌تاک» به شرکتی آمریکایی بکشاند و مدیران «بایت‌دنس» را مجبور کند تا کلید رمز کنترل ارتباطات و بیگ‌دیتای «تیک‌تاک» را با شرکای آمریکایی به اشتراک بگذارند. در غیر این صورت، تحریم رسانه اجتماعی «تیک‌تاک» در ایالات متحده، همیشگی می‌شود.

در نهایت اما در روز موعود (بیستم سپتامبر 2020)، چنین اتفاقی نیفتاد؛ زیرا که پیش از آن، کارل نیکُلز، قاضیِ آمریکاییِ مامور به رسیدگی به شکایت «بایت‌دنس» با صدور حکمی، دستور ترامپ را موقتا لغو و میزبانی اپلیکیشن «تیک‌تاک» را در دیتاسنترهای آمریکا تا اطلاع ثانوی، مجاز و کاربری آن را برای شهروندان آمریکایی، قانونی اعلام کرد.

آن اقدام ترامپ و این واکنش قاضی «کارل نیکُلز» در برابر او، رویدادی بی‌سابقه در تاریخ «اینترنت‌داریِ» دولت آمریکا و حقوق اینترنتی کاربران را رقم زدند. البته که معدودی از موارد سانسور قانونیِ محتوا [مانند فیلترینگ تصاویر کودک آزاری یا منع تبلیغ برای هیتلرگرایی] در آمریکا و در بسیاری از کشورها، سابقه طولانی دارد، اما مسدودسازی دسترسی به یک پلتفرم اجتماعی مورد علاقه مردم آمریکا، امری بی‌سابقه در تاریخ اینترنت‌داری وزارت بازرگانی آمریکا و مراجع مقررات‌گذاری اینترنت در آمریکا به حساب می‌آید؛ در حالی که فیلترینگ و مسدودسازی رسانه‌های اجتماعی اینترنتیِ محبوب مردم در چین، عربستان سعودی و در بسیاری کشورهای دیگر، امری بدیهی و رایج است و به دستور دادستان حقوق شهروندان انجام می‌شود.

در کنار مسدودسازی «تیک‌تاک»، همچنین قرار بود رسانه اجتماعی «وی‌چت» در آمریکا، دچار تحریم خودخواسته ترامپ شود و با این تحریم مضاعف، دسترسی بیش از 19 میلیون کاربر فعال به «وی‌چت» نیز مسدود شود.

 

*اینترنت، پیوندگاه شبکه‌های رایانه‌ای داده‌رسانی

30 سال پیش، در سال 1990 میلادی، شبکه نظامی/پژوهشی ایالات متحده آمریکا به نام «آرپانِتِ»(ARPANet) به اینترنت تجاری (commercial Internet) تبدیل شد و با این تبدیل، تعدادی از شبکه‌های رایانه‌ای موجود پیش از سال 1990 (مانند Bitnet در دانشگاه شهر نیویورک و EARN در اروپا) با بهره‌مندی از مقاوله‌نامه دروازه مرزی (BGP) توانستند از سال 1990 به بعد از طریق اینترنت به یکدیگر متصل شوند.

برای مثال، شرکت مخابرات ایران و پژوهشگاه دانش‌های بنیادی وابسته به وزارت عتف ایران، پیش از راه‌اندازی اینترنت تجاری ابتدا به Bitnet (شبکه داده‌رسانی رایانه‌ای دانشگاه شهر نیویورک) و به Minitel «شبکه داده‌رسانی تلفنی فرانسه) متصل بودند ولی Minitel زود منسوخ شد و پژوهشگاه دانش‌های بنیادی ایران در سال 1992 به EARN(شبکه داده‌رسانی پژوهش‌های آکادمیک اروپا) پیوست و از طریق آن به اینترنت.

 

*پیش‌نیازهای تجاری‌سازی اینترنت

ماشه‌ گذار از اینترنت نظامی به اینترنت تجاری را فروپاشی نظام شوروی سوسیالیستی در سال 1989چکاند و به این ترتیب، پایان (کاذبِ) جنگ سرد، «احساس» شد، اما برای تجاری‌سازی آرپانِت و تبدیل آن به «اینترنت» باید شبکه‌های مراکز نظامی روی آرپانِت، تجمیع و از آرپانِت جدا و پنهان‌سازی می‌شدند. این جدایی با شکل‌گیری میل نت آغاز شد.

 

*تشکیل نیپرنت و سیپرنت به‌عنوان نطفه‌های «دارک‌نت»

اینترنت تجاری باید فضایی مرئی و «روشن» باشد یعنی شبکه‌ای شفاف در دسترس عموم، اما در وزارت دفاع، وزرات خارجه و در ناتو (NATO) به دلیل امن‌سازی ارتباطات جهانیِ دولت فدرال آمریکا، لازم بود شبکه‌هایی با پروتکل اینترنت (IP) به وجود آیند و به خدمت گرفته شوند که برای کاربران عادی اینترنت، تاریک یعنی غیر قابل دسترسی باشند. به این ترتیب، به کمک رمزنگاری و همبندی پیچیده مسیریاب‌های اینترنتی، فضایی خلق شد که بعدها «شبکه تاریک» (Darknet) نامیده شد (در حالی اصطلاح دارک‌نت، در دهه 70 میلادی ضرب شده بود). چنین شبکه‌ای، بیرون از اینترنت روشن یا خارج از اینترنت سطحی، برای کاربرانی خاص قابل دسترسی و برای اکثر کاربران، نامرئی است.

 

*اینترنت یعنی «لایت‌نت» به علاوه «دارک نت»

بر اساس فلسفه «دارک نت»سازی، ابتدا «میل نت»(Milnet)  به عنوان اینترانت ارتش ایالات متحده، در سال 1983 روی «آرپانِت» تشکیل شد. عمر «میل نت» اما کوتاه بود زیرا در تکامل بعدی خود در دهه 80 سده گذشته، دو پاره و هر پاره، مستقل از دیگری مدیریت شد:

- «میل‌نت» نخست به «نیپرنت» (NIPRNet كه از سرواژه Navy Internet Protocol Router Network  درست شده است) تبدیل شد و مدیریت آن به آژانس سیستم‌های اطلاعات دفاعی (DISA) واگذار شد (و هنوز نیز در وزارت دفاع آمریکا مدیریت می‌شود).

- پس از «نیپرنت»، ضرورت تشکیل «سیپرنت»  SIPRNet مطرح شد. نام «سیپرنت» از سرواژه Secret Internet Protocol Router Network درست شده است. [نام هردو شبکه مذکور در گفتار به زبان انگلیسی، شبیه به نگاشت فارسی‌شان: «نیپرنت» و «سیپرنت» تلفظ می‌شود.]

- وظیفه «سیپرنت» برقراری مراودات اداری دوجانبه میان وزرات دفاع و وزارت امور خارجه با امنیت بالا است.

- مدیریت مرکز کنترل شبکه‌های«نیپرنت» و «سیپرنت» در دست وزارت دفاع آمریکا است.

«سیپِرنِت» و «سیپِرنِت» آغازگران طراحی و شکل‌گیری «دارک نت» (شبکه تاریک) بودند. به مرور زمان، ظرف 30 سال اخیر، دارک‌نت به قدری بزرگ و فعال شده است که گفته می‌شود، تعداد اسناد موجود در اینترنت مرئی (Lightnet) که بالغ بر 2.5 میلیارد سند است و هر روز 7.5 میلیون سند جدید بر آن افزوده می‌شود، کسری از تعداد اسناد پنهان در دارک نت است. وزارت بازرگانی آمریکا و پنتاگون همه ساله بودجه‌ای را به بهینه‌سازی جویشگرهای فعال در دارک‌نت اختصاص داده و تخصیص می‌دهند تا بر روابط و مناسبات میان اجزای تشکیل دهنده آن، نظارت عالیه داشته باشند.

 

*اینترنت تجاری، در مدیریت وزارت بازرگانی دولت آمریکا

30 سال پیش، با اجرای نیپرنت، گذار از آرپانت نظامی به اینترنت تجاری اجرا شد و با راه‌اندازی اینترنت تجاری، آرپانت به تاریخ پیوست.

با تولد اینترنت تجاری، مدیریت روت‌سِرورهای اینترنت، مقررات‌گذاری طرح شماره‌گذاری و اداره دامنه‌ها، به وزارت بازرگانی ایالات متحده منتقل شد و این وزارتخانه، امور فنی/مقرراتیِ نگهداری و بهره‌برداری از زیرساخت‌های اصلی اینترنت سطحی را به دو شرکت خصوصی در آمریکا سپرد:

- به «وری‌ساین» (Verisign) که مسوول بهره‌‌برداری از روت‌سرورها به‌عنوان فراهم‌آور خدمات زیرساختی اینترنت است؛ به علاوه مسوول رجیستری نام‌های دامنه .com, .net, .cc, .tv, .name, .job, .edu و .gov

- به «آیکَن» (ICANN) که پاسدارِ «یک جهان، یک اینترنت» و مسوول مدیریت شماره مقاوله‌نامه‌ها و ریشه سامانه نام دامنه در سطح بین‌المللی است.

در حالی که دارک‌نت که an overlay network یعنی شبکه‌ای روکشی است، توسط بنیان‌گذاران آن یعنی مراجع نظامی و مراکز حفاظت اطلاعات جاسوسی و ضدجاسوسی آمریکا، سعی می‌شود به کمک هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی، پایش شود، اما گزارشی از میزان توفیق در پایش این بساط ظلمانی و «وقایع اتفاقیه» آن، هرگز افشا نمی‌شود.