نیکو اصغری خاناپشتانی
قطع 88 روزه اینترنت در ایران، یک نظام چندلایه ایجاد کرده که به مقامها و کسبوکارها، دسترسی محدودی میدهد، در حالی که به گفته ایرانیان داخل کشور، شهروندان عادی باید برای VPN و گاه تا ۱۲ برابر بیشتر، هزینه کنند.
یورونیوز در گزارشی به موضوع قطع اینترنت در ایران پرداخت و نوشت: دولت ایران، اخیراً اعلام کرد که نمیتواند بگوید این قطعی اینترنت 88 روزه چه زمانی پایان خواهد یافت. این در حالی است که دادههای جدید نشان میدهد این خاموشی بیش از 1 میلیارد دلار به اقتصاد، خسارت زده و یک نظام دسترسی چندلایه پدید آمده؛ سیستمی که منتقدان میگویند اینترنت را در اختیار مقامات و حرفهایها قرار میدهد و در عین حال، شهروندان عادی را از آن محروم میکند.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در پاسخ به پرسشها درباره اینکه چه زمانی دسترسی بینالمللی به اینترنت برقرار خواهد شد، گفت که دولت مسعود پزشکیان با محدودیتهای استفاده از اینترنت مخالف است، اما نمیتواند زمانی برای آن ارائه دهد.
او گفت: «با مأموریتی که رئیسجمهوری به عارف، معاون اول رئیسجمهوری، داده، تلاش میکنیم با درنظر گرفتن همه مسائل موجود، خواستههای رهبر معظم و ملاحظات مربوطه، گرههای اینترنت را باز کنیم تا به وضعی عادلانهتر برسیم.»
دسترسی به اینترنت بینالمللی، حدود یک ساعت پس از حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه قطع شد؛ پس از خاموشیای که پیشتر نیز از سوی تهران بهعنوان بخشی از مقابله با ناآرامیهای دیماه سال قبل به اوج خود رسید.
بیش از 88 روز بعد، بیشتر ایرانیان هنوز نمیتوانند به پلتفرمهای جهانی دسترسی داشته باشند. شمار اندکی، از طریق سه سازوکار به این دسترسی ادامه دادهاند؛ سازوکارهایی که منتقدان میگویند به یک نظام طبقاتی تبدیل شده است.
- سطوح سهگانه دسترسی به اینترنت
در بالاترین سطح، چیزی قرار دارد که ایرانیان آن را «اینترنت سفید» مینامند؛ یعنی دسترسیِ بدون فیلتر که سالهاست مقامات جمهوری اسلامی از آن استفاده میکنند و در دوران ریاستجمهوری حسن روحانی، بهتدریج برای روزنامهنگارانی که نامشان به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارائه شده بود نیز گسترش یافت.
رضا، یک روزنامهنگار در تهران، گفت که از سال ۲۰۱۸ اینترنت سفید داشته و حتی در جریان قطع کامل اینترنت در نوامبر ۲۰۱۹ نیز هیچ اختلالی را تجربه نکرده است.
همچنین منصور بیطرف، سردبیر پیشین روزنامه اقتصادی «تجارت» گفت که حاضر نشده شماره تلفن شخصی خود را برای دریافت این امتیاز واگذار کند.
او در گفتوگو با یورونیوز تصریح کرد: «دسترسی آزاد به اینترنت، یک حق عمومی است. شما نمیتوانید این امتیاز را به برخی بدهید و از دیگران دریغ کنید. این، تبعیض آشکار است.»
در سطح پایینتر از اینترنت سفید، «اینترنتپرو» قرار دارد که با عنوان «اینترنت پایدار کسبوکار» نیز بازاریابی میشود و به گروههای منتخب کاربران، از جمله شرکتهای ثبتشده، روزنامهنگاران، وکلا، دانشگاهیان و متخصصان پزشکی، دسترسی محدود به فهرستی مشخص از پلتفرمهای بینالمللی میدهد که معمولاً بیش از ۱۰ مورد نیست. دسترسی به تلگرام و واتساپ برای کاربران اینترنتپرو معمولاً پایدار است، در حالی که اینستاگرام، یوتیوب و ایکس، قابلاعتماد نیستند.
ساختار این سطوح برای برخی حرفهها نیز محدودتر میشود. استادان دانشگاه عمدتاً به پایگاههای داده علمی و گوگل اسکالر محدود هستند. پزشکان عمدتاً فقط به واتساپ دسترسی دارند.
هزینه اینترنتپرو برای هر گیگابایت، ۴۰ هزار تومان است؛ حدود ۰٫۲۰ یورو با نرخهای فعلی ارز. کسانی که به این سرویس دسترسی ندارند، برای VPNهای موجود در بازار، حدود ۵۰۰ هزار تومان برای هر گیگابایت پرداخت میکنند؛ یعنی حدود ۱۲ برابر بیشتر.
علیرضا، صاحب کافه ۴۰ ساله در تهران که واجد شرایط استفاده از اینترنتپرو نیست، گفت که ماهانه ۱۵ میلیون تومان، حدود ۷۵ یورو، هزینه میکند تا روزانه ۱ گیگابایت دسترسی VPN خود را حفظ کند؛ کاهش چشمگیر نسبت به مرور نامحدودی که پیشتر برای کسبوکارش استفاده میکرد.
او به یورونیوز گفت: «در کدام کشور، استفاده از اینترنت اینقدر هزینه دارد؟ فقط چون جنگی در جریان است، مردم ایران باید از اینترنت محروم شوند؟»
- خسارت اقتصادی
عباس آشتیانی، رئیس کمیسیون بلاکچین در سازمان صنفی رایانهای کشور، اواخر آوریل به خبرگزاری دولتی ایرنا گفت که اختلالات اینترنتی طی ۵۰ روز نخست خاموشی، حدود ۱ میلیارد دلار (۸۶۲ میلیون یورو)، به اقتصاد دیجیتال ایران خسارت وارد کرده است. این خسارتها، مواردی از جمله خسارتهای مستقیم، سود از دسترفته و سایر زیانها را شامل میشود. او میزان زیان روزانه را بین ۳۰ تا ۳۵ میلیون دلار (۲۶٫۸ میلیون تا ۳۰ میلیون یورو) برآورد کرد.
همچنین بیطرف، سردبیر پیشین روزنامه «تجارت» به یورونیوز گفت که این خاموشی، تا اواسط ماه مه، بدون احتساب زیانهای غیرمستقیم، باعث شده کسبوکارها، ۱۶٫۳ تریلیون تومان (۱۸۱ میلیون یورو با نرخ رسمی بازار)، سودِ از دسترفته داشته باشند.
بیشترین آسیب را فروشندگانی دیدهاند که کسبوکار خود را بر بستر اینستاگرام، واتساپ و تلگرام اداره میکردند. بسیاری از آنها تاجران غیررسمیای هستند که واجد شرایط اینترنتپرو نیستند و توان پرداخت هزینه VPN را هم ندارند.
مهاجرانی، سخنگوی دولت، طی روزهای گذشته گفت که اینترنتپرو برای کسبوکارها طراحی شده بود و قرار نبود راهحل عمومی برای خاموشیهای اینترنت باشد. او موضع دولت را مخالفت با هرگونه تبعیض و لزوم دسترسی به اینترنت، بهعنوان حقی برای همه شهروندان توصیف کرد.
در این راستا، منتقدان به تناقض کلیدی در موضع تهران اشاره کردهاند، مبنی بر اینکه پزشکیان، هم ریاست دولتی را برعهده دارد که میگوید با تبعیض مخالف است و هم رئیس شورای عالی امنیت ملی است که سیستم اینترنتپرو را تصویب کرده است.
