داود صفی خانی
در اقتصاد امروز، اینترنت بخشی از زیرساخت تولید، تجارت و خدمات محسوب میشود. از این رو قطعی اینترنت آثار مخرب گوناگونی از جنبههای مختلف بر جای میگذارد که البته در رابطه با آثار زیانباری که بر اقتصاد تورم زده کشور وارد میآورد تحلیلها و مطالب مختلفی گفته شده است.
از این جنبه به طور کلی میتوان گفت قطعی اینترنت مستقیم روی موارد زیرتاثیر مستقیم و مخرب دارد:
۱. ضربه به کسبوکارهای آنلاین
فروشگاههای اینترنتی، شرکتهای نرمافزاری، فریلنسرها، تولیدکنندگان محتوا و کسبوکارهایی که مشتریان خود را از طریق اینستاگرام، تلگرام یا سایت جذب میکنند، مستقیماً درآمد خود را از دست میدهند. همچنان که بسیاری از کسبوکارهای کوچک و استارتاپها در دورههای قطعی طولانی با کاهش شدید فروش یا توقف فعالیت مواجه شدهاند.
۲. کاهش تولید و بهرهوری
امروزه بسیاری از شرکتها برای حسابداری، ارتباط با مشتری، خدمات ابری، پرداختها و زنجیره تأمین به اینترنت وابستهاند. از طرفی اینترنت ابزاری برای کمک به توسعه فناوریها و نوآوریهای آنها هم هست چه از منظر ارتباط مستقیم با اهالی فن و صاحبان فناوری و هم از جنبه آموزش مداوم و استفاده از منابع نامحدود موجود در بستر اینترنت.
۳. آسیب به صادرات خدمات و ارزآوری
برنامهنویسان، طراحان، مترجمان، تولیدکنندگان محتوا و سایر فریلنسرهای ایرانی که برای مشتریان خارجی کار میکنند، در زمان قطعی اینترنت عملاً دسترسی خود به بازار جهانی را از دست میدهند. این موضوع ورود ارز به کشور را کاهش میدهد و از طرف دیگر چرخه ارتباط را هم از جنبه تجاری و ورود فناوریها و نوآوریها در این زمینه مختل کرده و آثار زیانبار اقتصادی و اجتماعی را در این بخش نیز باعث میشود.
۴. کاهش اعتماد سرمایهگذاران
سرمایهگذاران داخلی و خارجی معمولاً به ثبات زیرساختهای ارتباطی اهمیت زیادی میدهند. قطعیهای مکرر اینترنت میتواند ریسک سرمایهگذاری را افزایش دهد و موجب خروج سرمایه یا کاهش سرمایهگذاری جدید شود. آثار مخرب این امر البته معمولا در درازمدت خود را بیشتر نشان میدهد چرا که موجب از دست رفتن سرمایهگذاریها و اعتماد به فضای اقتصاد دیجیتال داخلی شده و خود باعث زنجیرهای از مشکلات متعدد در این بخش شود.
۵. اثر بر بازار کار
بخش بزرگی از مشاغل جدید در اقتصاد دیجیتال ایجاد شدهاند. محدودیت اینترنت میتواند به تعدیل نیرو، بیکاری یا کاهش درآمد میلیونها نفر منجر شود، بهویژه در میان جوانان و صاحبان کسبوکارهای خانگی. با توجه به گستردگی این طیف از فعالان که معمولا در آمارهای رسمیدیده نمیشوند، موجب مشکلات اقتصادی و حتی اجتماعی افراد درگیر در این موضوع میشود و در نهایت انباشت آنها به زیانهای پیدا و پنهان قطعی اینترنت میافزاید.
۶. تأثیر بر بازار سرمایه و کسبوکارها
شرکتهای فناوری، تجارت الکترونیک، تبلیغات دیجیتال و پرداخت الکترونیک معمولاً بیشترین آسیب را میبینند. همچنین کاهش فعالیت اقتصادی میتواند بر سودآوری شرکتها و در نتیجه بر بازار سرمایه اثر منفی بگذارد. متعاقبا نیز نتایج این موضوع در ارزش سهام شرکتهای فناوری محور در بورس منعکس شده و از طرفی موضوع سرمایهگذاری و توسعه آنها را با دشواریهای مضاعفی روبرو میکند.
از سوی دیگر قطعی اینترنت منجر به آسیبهای بلندمدت دیگری میشود که دامنه این آسیبها به مرور با گذشت زمان در اقتصاد ظاهر میشود. از آن جمله میتوان به مهاجرت نیروی متخصص فناوری، کاهش رشد اقتصاد دیجیتال، عقبماندن از رقابت منطقهای، کاهش نوآوری و مانع جدی در توسعه استارتاپهای جدید، افزایش هزینه فعالیت اقتصادی و آثار متعدد اقتصادی، اجتماعی و روانی در جامعه اشاره کرد.
- واکاوی دلایل و توجیهات قطع اینترنت
البته در کنار این قطع شدن اینترنت در بحرانها و به ویژه زمان جنگ معمولا یک تصمیم عمدی و با تبعات ناخواسته ناشی از شرایط امنیتی و فنی هم تفسیر میکنند و این تفسیر مخصوصا در سمت حاکمیت پررنگ است که دلایل خودشان را دارند. گرچه در این زمینه ساختار تصمیمگیرنده کلان فاقد شفافیت، اطلاعرسانی یا پاسخگویی برای جامعه است اما میشود دلایل آنها را وابسته به این موارد برشمرد:
- مدیریت اطلاعات: با این توضیح که بتوانند اطلاعات حساس را کنترل کنند یا جلوی موقعیت مکانی نیروهای داخلی را بگیرند، اینکه این اقدام چقدر از نظر عملیاتی توجیهپذیر است، خود بحث دیگری میطلبد.
- جلوگیری از حملات سایبری: از این جنبه که ممکن است از شبکههای اینترنتی برای اخلال در زیرساختها از جمله برق، بانکها و ارتباطات استفاده شود. البته با وجود اخلالهایی که در زمان قطعی اینترنت هم دیدهایم موثر بودن این عامل نیز به بحثهای فنی دیگری نیاز دارد.
- حفاظت از زیرساختهای حیاتی: در زمان جنگ شبکه اینترنت، کابلها و سرورها در معرض آسیب هستند و برای جلوگیری از آسیب عمدی به این تجهیزات قطعی اینترنت را به صورت محدود توجیه میکنند.
- اختلال ناخواسته: در زمان جنگ ممکن است بنا به آسیب فیزیکی به کابلهای انتقال دهنده اینترنت، کمبود برق و سوخت برای دیتا سنترها و تجهیزات شبکه منجر به قطعی اینترنت شود.
لذا به طور خلاصه میتوان گفت، قطع اینترنت در بحرانها معمولاً ترکیبی از دلایل امنیتی، نظامی و فنی بوده و هدف اصلی را اینگونه توجیه میکنند: محافظت از امنیت ملی و زیرساختها و گاهی کنترل جریان اطلاعات.
البته نمونههایی از قطع اینترنت علاوه بر کشور ما در جنگهای اخیر، در کشورهای دیگری هم اتفاق افتاده است. در اوکراین پس از آغاز تهاجم روسیه در سال 2023 نیز چندین بار اینترنت بر اثر آسیبهای فیزیکی و حملات سایبری دچار قطعی شد.
در غزه، میانمار، اتیوپی، سودان نیز قطعیهای اینترنت به دلیل درگیریهای مسلحانه اتفاق افتاده است.
- خسارتهای مغفولمانده و پیامدهای انسانی و اجتماعی
در کنار اینها اما موضوعی که کمتر به آن اشاره شده است و در فضای رسانهای به آن پرداخته نشده است، پیامدهای آسیبها و خسارتهای قطعی اینترنت از منظر انسانی و اجتماعی است. قاعدتا موضوع قطع اینترنت در شرایط جنگی و توجیهات پیرامون آن به شرح بالا به نوعی از زیان تصمیمگیران کلان گفته شده و از منظر اقتصادی هم فعالان صنفی و اقتصادی نیز از طرق مختلف پیرامون خسارتها مطالب بسیاری گفتهاند.
اما پیامدها و خسارتهای ناشی از قطع اینترنت از منظر انسانی و اجتماعی بخشی مهمی است که توجه کافی به آن نشده و کمتر در فضای رسانهای به آن پرداخته شده است. در حالی که به دلیل گستردگی دامنه آن قاعدتا این بخش شاید حتی اهمیت ویژهتری از نظر روانی و حقوق شهروندی دارد.
به طور خلاصه میشود پیامدهای قطعی اینترنت را از منظر انسانی و اجتماعی به چند رده زیر تقسیم بندی کرد :
- قطع ارتباطات اضطراری : افراد جامعه در مواقع بحرانی مانند آتش سوزی یا جنگ نمیتوانند با نزدیکان خود تماس برقرار کنند. در این مواقع اینترنت به واسطه نفوذ گستردهای که در زیست انسان امروز دارد نقش بسیار ویژهای دارد و قطع بودن آن در شرایط بحرانی مثل جنگ باعث تاخیر در اطلاعرسانی و کمکرسانی شده و حتی میتواند منجر به آسیب شدید روحی و روانی و مرگ افراد شود.
- تاثیر بر سلامت روان: نبود دسترسی به شبکههای اجتماعی فراگیر، پیامرسانها و منابع اطلاعاتی میتواند احساس انزوا، اضطراب و ناامنی را در شرایط بحرانی مثل جنگ بیشتر ایجاد کند. در این شرایط عدم دسترسی به وضعیت خانواده و دوستان این اضطراب را به شدت تشدید و زمینهساز مشکلات متعدد روحی و روانی در فرد میشود
- محدودیت دسترسی به اطلاعات حیاتی: همچنین مردم در دریافت اخبار به روز از عمق بحران با قطع ارتباطات موثقی که خود با واسطه اینترنت داشتند، ناتوان شده و این باعث تشدید شایعات و در صدر قرار گرفتن منابع غیر رسمی میشود. مسالهای که منجر به تصمیمگیریهای نادرست در فرد شده، وحشت عمومی و سردرگمی جمعی را بسیار تشدید و زمینهساز مشکلات اجتماعی شود.
- قطع خدمات بهداشتی و درمانی: امروزه با توجه به گستردگی و توسعه زیاد خدمات بهداشتی و درمانی از جمله دسترسی به داروها، نوبتدهی آنلاین یا مشاورههای پزشکی و روانپزشکی در بستر اینترنت، قطع بودن یا اختلالات عمدی در اینترنت میتواند در کیفیت ارائه این خدمات تاثیر مستقیم و مخرب ایجاد کرده و به قطع این خدمات حیاتی برای مردم منجر شود.
- آثار منفی بر آموزش و دانش پژوهی: در این زمینه نیز با از بین رفتن ارتباطات موثر، دانشآموزان، دانشجویان، اهالی فنی نیز دچار مشکلات مضاعفی در زمینه استفاده از منابع عملی خود در اینترنت میشوند و این خود زمینهساز مشکلات ثانویه میشود.
- افزایش خطرات امنیتی و آسیبپذیری افراد: قطعی اینترنت قاعدتا در این بخش نیز به دلیل بسته شدن منابع اطلاع رسانی موجب آسیبهای بحرانی و امنیتی برای افراد میشود.
- اثر بر زندگی روزمره و اعتماد عمومی: همچنین برخی پرداختهای آنلاین، بانکداری، خرید و دسترسی به خدمات اینترنتی مختل میشود و این خود موجب بیاعتمادی مردم به دولت و نهادهای مسئول شده و احساس آسیبپذیری و بیثباتی در جامعه افزایش پیدا میکند.
- جمعبندی و نتیجهگیری
در نهایت میتوان گفت قطع اینترنت پیامدهای انسانی شدید و فوری دارد، از تهدید جان افراد تا ایجاد استرس روانی، افزایش آسیبهای اجتماعی و محدودیت دسترسی به آموزش و سلامت و مجموع عواملی که در نهایت موجب تضعیف اعتماد عمومی به ساختار و تشدید باور بیثباتی در جامعه میشود.
لذا با توجه به سطوح مختلف آسیبهای مذکور میتوان گفت پیامدها و خسارتهای قطعی اینترنت برخلاف آثار فوری و آنی در حوزههای اقتصادی، تبعات آن در بلندمدت نمایان میشود که در راس این موضوع، احساس انزوا و رهاماندگی و بیاعتمادی به ساختار حکمرانی زیربناییترین خسارت است. این در حالیست که اعتماد به حکمرانی مهمترین عامل برای پذیرش قوانین و تضمینکننده مشارکت عمومی در اجرای آنهاست. لذا به هر میزان که این اعتماد در جامعه فرو بریزد، اجرای قوانین و مشارکتهای اجتماعی نیز قاعدتا در بخشهای مختلف به همان نسبت دچار ضعف میشود.
خلاصه کلام اینکه از نظر نگارنده دلایل و توجیهات قطعی اینترنت به شرحی که ذکر شد در برابر میزان خسارتهایی که تا حدودی بررسی شد، وزن پایینتری دارد. چرا که به وضوح مشخص است، دامنه خسارتها برای مردم و جامعه بسیار زیانبارتر از توجیهات پیرامون قطعی آن حتی در شرایط جنگی است.
کارل منگر بنیانگذار مکتب اقتصادی اتریش میگوید: ارزش کالاها ماحصل رابطهای است که با رفع نیازهای ما دارند و جزو ذاتی خود کالاها نیست. لذا پیدایش یا از دست رفتن ارزش بستگی به تغییراتی دارد که در چنین رابطهای به وقوع میپیوندد.
بر این اساس، ارزش نه جزو خصوصیات لاینفک کالاها و نه چیزی مستقل است که فینفسه وجود دارد. ارزش آگاهی افراد نسبت به اهمیت کالاهایی است که در اختیار دارند، به عبارت دیگر اهمیتی که آنها جهت تداوم حیات و رفاه دارند. بنابراین، پدیده ارزش در خارج از حوزه آگاهی انسان نیست. کسانی که عنوان «با ارزش» را بر کالاهایی اطلاق میکنند که صرفا برای یکسری از افراد با ارزش است، یا اقتصاددانانی که کالا را عیناً خودِ «ارزش» تلقی میکنند کاملا در اشتباهند؛ چرا که وجود خود شیء اساسا متفاوت از ارزش خود آن شیء است. ارزش وابسته به عقیده و برداشت افراد در مورد اهمیتی است که چیزهای در دسترس آنها برای تداوم حیات و رفاهشان دارد.
