سعید طاهری
شبکه ارتباطی ایران در روزهای گذشته شاهد یکی از گستردهترین و پیچیدهترین دورههای اختلال در تاریخ معاصر خود بوده است.
رویدادی که برخلاف الگوهای دورهای پیشین و حتی برخلاف شرایط اعمال شده در ایام جنگ 12روزه، تنها به محدودسازی دسترسی ختم نشد و ساختار جریان اطلاعات را در چندین لایه موازی و همزمان تحت تأثیر قرار داده است. این گزارش، با تمرکز بر وجوه فنی و توصیفی، به واکاوی ابعاد این اختلال چندسطحی میپردازد و تفاوتهای ماهوی آن را با تجربیات گذشته ترسیم میکند.
(لازم به ذکر است گزارش حاضر در زمان قطع اینترنت و بازگشایی پیامکها و برخی از خدمات پیامرسانهای داخلی تنظیم شده است.)
- فراتر از یک قطعی معمولی
برخلاف محدودیتهای ارتباطی دورهای گذشته که عموماً بر مسدودسازی دسترسی به پلتفرمهای خاص یا کند کردن سرعت اتصال به خارج متمرکز بود، الگوی اخیر نشاندهنده یک اختلال زیرساختی جامع است. گزارشهای میدانی و تحلیلهای فنی حاکی از وقوع همزمان اختلال در سه لایه اصلی است:
- قطع کامل اتصال بینالمللی: برای نخستین بار، تبادل داده با شبکه جهانی اینترنت در هر دو جهت (خارج به داخل و داخل به خارج) تا آستانه قطعی کامل متوقف شده است. این وضعیت، دسترسی به هرگونه خدماتی که وابسته به سرورهای خارج از کشور است( حتی اگر محتوای آن مسدود نباشد) را غیرممکن ساخته است.
- اختلال در سرویسهای پایه تلفن همراه: علاوه بر داده، سرویسهای پایه ارتباطی سیار مانند تماس صوتی و ارسال پیامک (SMS) نیز در بازههایی طولانی با اختلال مواجه شدند. این موضوع نشان میدهد که دامنه اختلال فراتر از لایه اینترنت و به زیرساختهای اصلی اپراتورهای تلفن همراه گسترده شد.
- تأثیر بر پلتفرمهای داخلی: از سوی دیگر، در همین حال برخی از سرویسها و پیامرسانهای داخلی که معمولاً در شرایط مشابه و بر بستر شبکه ملی اطلاعات پایدار میماندند نیز این بار با قطعی روبرو شدند.
- تفاوتهای کلیدی با الگوهای پیشین
مقایسه این رویداد با اختلالات گسترده قبلی (نظیر آبان ۹۸، مهر ۱۴۰۱، و خرداد ۱۴۰۴) چند تمایز فنی کلیدی را نشان میدهد:
– تکیهگاه ارتباطی گذشته: در تجربیات قبلی، اتصال از خارج به داخل اغلب تا حدی برقرار بود و کاربران خارج از کشور میتوانستند با سرویسهای داخلی ارتباط برقرار کنند. همچنین، سرویسهای داخلی پرکاربرد عموماً با حداقل اختلال فعالیت میکردند.
– الگوی کنونی: در وضعیت حاضر، گزارشها حاکی از قطع همزمان کانالهای ورودی و خروجی داده به شبکه جهانی و اختلال در سرویسهای پایه تلفن همراه است. این ترکیب، اختلال را به یک وقفه ارتباطی همهجانبه تبدیل کرده که دور زدن آن را ناممکن میسازد.
در همین حال اما شبکه داخلی نه همچون گذشته بلکه با بخشی از ظرفیت خود فعال است. در این میان شبکه ملی اطلاعات که میزبان بسیاری از خدمات دولتی و بانکی است کماکان به فعالیت خود ادامه میدهد و دسترسی به برخی پلتفرمهای داخلی از این طریق ممکن است.
چالش دیگر در این دوره نامشخص بودن زمان بازگشت به وضعیت عادی است و در زمان تنظیم این گزارش، مدت زمان دقیق تداوم این شرایط و زمان بازگشت به وضعیت پایدار، اعلام نشده است.
دارندگان اینترنت طبقاتی و سیمکارتهای سفید هم برخلاف گذشته که امکان دسترسی داشتند نیز طعم قطع ارتباطات و اینترنت را چشیدند و تاکنون نیز خبری از برقراری ارتباط آنها هم نیست. هر چند که شنیدههای غیر رسمی از تداوم حضور و دسترسی بسیار اندک برخی رسانهها، مقامات و نهادها دارد.
همچنین برخی بازیها و اپلیکیشنهایی که قابلیت چت و گفتوگو داشتند، با اختلال مواجه شدند. برخی سایتهای خبری نیز که باز بودند بخش کامنت و نظرات خود را بسته بودند.
همچنین اینترنت ماهوارهای که بنا بر آمار غیررسمی در اختیار برخی کاربران داخلی قرار دارد نیز در این دوره و بر خلاف تصورات پیشین، با اختلال فنی مواجه شدند به نحوی که در گزارش خبرگزاری فارس دسترسی کاربران به قطع تقریبا کامل نزدیک شد.
- سفرهای خارجی برای دسترسی به اینترنت
اما در نتیجه این قطعی بیسابقه و گسترده اینترنت در ایران (و در زمان تنظیم گزارش حاضر) رسانهها از افزایش قابل توجه تقاضا برای پرواز به نقاط مرزی ایران و کشورهای همسایه، به ویژه ترکیه، نوشتند. گزارشها حاکی از آن است که این افزایش تقاضا عمدتاً از سوی دو گروه است: صاحبان کسبوکارهایی که برای انجام تعهدات بینالمللی خود نیاز فوری به دسترسی به اینترنت دارند، و مسافران و گردشگرانی که قصد خروج از کشور را دارند.
این افزایش ناگهانی تقاضا موجب شد قیمت بلیت پرواز به مقاصدی مانند استانبول به طور چشمگیری افزایش یابد. به عنوان مثال، قیمت بلیت پرواز شیراز به استانبول از حدود ۱۰ میلیون تومان به ۷۵ میلیون تومان رسید. همچنین قیمت پرواز تهران به استانبول بین ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومان گزارش شد. در مقابل، قیمت پرواز برگشت از استانبول به تهران تغییر محسوسی نداشته و حدود ۱ تا ۱.۲ میلیون تومان است.
همچنین، قطعی اینترنت بر صنعت گردشگری نیز تأثیر گذاشته و باعث سردرگمی مسافرانی شده که با ایرلاینهای خارجی بلیت تهیه کردهاند. برخی از این مسافران اعلام کردهاند پروازشان به دلیل مشکلات ناشی از قطعی اینترنت لغو شده است.
(اگرچه در خصوص خسارات ناشی از قطع ارتباطات و اینترنت، گزارشهای مشروح و متنوعی در رسانهها منتشر میشود که موضوع گزارش حاضر نیست.)
و در نهایت اینکه اختلال ارتباطی اخیر در ایران را میتوان یک وقفه چندلایه و گسترده در زیرساخت ارتباطی توصیف کرد که هم دروازههای بینالمللی، هم سرویسهای پایه موبایل و برخی سرویسهای داخلی را تحت تأثیر قرار داده است. عمق این اختلال، آن را از الگوهای متداول فیلترینگ یا کندسازی متمایز میسازد و نشاندهنده اعمال یک محدودیت ساختاری فراگیر بر جریان دادهها است.
اینکه الگوی فعلی تا چه زمان تداوم دارد و در صورت رفع، در آینده نیز به همین سبک و سیاق تکرار خواهد شد، مشخص نیست، اما آنچه میتوان گفت این است که شبکه ارتباطی ایران با یک رویکرد و تحول جدید و متفاوت مواجه است.
