علی شمیرانی
وقتی اینترنت یک کشور قطع می‌شود، اما هزاران پایانه ماهواره‌ای همچنان می‌توانند راهی برای ارتباط با جهان خارج باز کنند، کنترل جریان اطلاعات وارد مرحله تازه‌ای می‌شود. اکنون استارلینک، شبکه ماهواره‌ای متعلق به ایلان ماسک، در ایران به کانون چنین تقابلی تبدیل شده است. جایی که یک مقام ایرانی از توانایی برای مختل کردن این شبکه سخن می‌گوید و رسانه‌های بین‌المللی از دویچه‌وله، الجزیره و یاهو تا رسانه‌های اروپایی و آسیایی، ابعاد فنی، امنیتی و سیاسی این موضوع را بررسی کرده‌اند. گزارش پیش رو تلفیقی از واکنش رسانه‌های مذکور به وضعیت آینده ایران و اینترنت ماهواره‌ای است.
در ابتدا قرار بود استارلینک اینترنت را به نقاطی از جهان برساند که اتصال به شبکه در آن‌ها دشوار، پرهزینه یا ناممکن بود. اما اکنون اینترنت ماهواره‌ای، بسیار فراتر از یک ابزار ارتباطی برای مناطق دورافتاده عمل می‌کند. از میدان جنگ اوکراین و قطع سراسری اینترنت در ایران گرفته تا امدادرسانی در غزه و رقابت قدرت‌های جهانی، استارلینک به زیرساختی راهبردی تبدیل شده که دسترسی به آن می‌تواند بر تحولات نظامی، سیاسی و امنیتی تأثیر بگذارد.
همین جایگاه، تناقضی اساسی را نیز آشکار کرده است. فناوری‌ای که امکان عبور از سانسور و قطع اینترنت را فراهم می‌کند، خود تحت کنترل یک شرکت خصوصی آمریکایی قرار دارد. دولت‌ها ممکن است در داخل مرزهایشان استفاده از این شبکه را ممنوع کنند، اما اجرای چنین ممنوعیتی بدون همکاری اپراتور یا مقابله فنی با سیگنال‌های ماهواره‌ای، کار ساده‌ای نیست.
ایران یکی از تازه‌ترین نمونه‌های این چالش است. مقام‌های ایرانی مدعی‌اند که توانسته‌اند پایانه‌های استارلینک را در جریان قطع سراسری اینترنت مختل یا از کار بیندازند. در مقابل، گزارش‌های فنی از اختلال در سیگنال‌ها حکایت دارند، اما هنوز شواهد مستقل و قطعی درباره روش دقیق عملیات و تعداد پایانه‌های از کار افتاده منتشر نشده است.
- استارلینک چگونه زیرساختی راهبردی شد؟
استارلینک از طریق شرکت اسپیس‌ایکس توسعه یافت. هدف اولیه این پروژه، فراهم کردن دسترسی به اینترنت در مناطقی بود که اتصال زمینی به آن‌ها امکان‌پذیر نبود یا هزینه اجرای زیرساخت در آن‌ها توجیه اقتصادی نداشت.
این شبکه از هزاران ماهواره در مدار پایین زمین تشکیل شده است. در گزارش‌های مورد بررسی، شمار ماهواره‌های آن حدود ۱۰ هزار دستگاه برآورد شده است. این ماهواره‌ها داده‌ها را از طریق پیوندهای لیزری و ارتباط با پایانه‌های کاربران منتقل می‌کنند.
تفاوت مهم استارلینک با بسیاری از سامانه‌های ماهواره‌ای قدیمی‌تر، ارتفاع مداری آن است. ماهواره‌های استارلینک در ارتفاع حدود ۵۵۰ کیلومتری زمین قرار دارند، در حالی که برخی ماهواره‌های ارتباطی دیگر در ارتفاع حدود ۳۶ هزار کیلومتری فعالیت می‌کنند. فاصله کمتر، تأخیر ارتباطی را کاهش می‌دهد و امکان ارائه اینترنت پهن‌باند با سرعت بالاتر را فراهم می‌کند.
در همین حال کاربر برای اتصال به شبکه به یک پایانه گیرنده مجهز به آنتن الکترونیکی نیاز دارد. این پایانه سیگنال ماهواره‌ها را دریافت و اتصال اینترنت را از طریق روتر در اختیار کاربر قرار می‌دهد.
اما مزیت اصلی استارلینک صرفاً سرعت یا پوشش آن نیست. این شبکه برای ارائه خدمات، به همان شکل اینترنت متعارف، به زیرساخت‌های زمینی داخل کشور وابسته نیست. در نتیجه، حتی اگر دولت یک کشور دسترسی به اینترنت داخلی را قطع کند، پایانه‌ای که بتواند به ماهواره‌ها متصل شود، ممکن است همچنان راهی برای ارتباط با جهان داشته باشد.
همین ویژگی استارلینک را برای مناطق جنگی، بحران‌های انسانی و جوامعی که با قطع اینترنت روبه‌رو هستند، به ابزاری مهم تبدیل کرده است. در عین حال، این استقلال فنی، کنترل دولت‌ها بر ارتباطات داخل مرزهایشان را با چالش روبه‌رو می‌کند.
- ایران؛ از دور زدن قطع اینترنت تا مقابله با پایانه‌ها
در ایران، استارلینک در جریان اعتراضات و قطع و محدودیت‌های اینترنتی به یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز تبدیل شده است.
در سپتامبر ۲۰۲۲، دولت جو بایدن مجوزی عمومی برای گسترش دسترسی ایرانیان به ارتباطات دیجیتال و مقابله با سانسور صادر کرد. آنتونی بلینکن، وزیر خارجه وقت آمریکا، اعلام کرد واشنگتن برای پیشبرد آزادی اینترنت و جریان آزاد اطلاعات در ایران اقدام کرده است.
ایلان ماسک نیز اندکی پس از نیمه‌شب ۲۴ سپتامبر در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «فعال‌سازی استارلینک…»
در ژوئن ۲۰۲۵ و هم‌زمان با محدودیت‌های اینترنتی در جریان جنگ ایران و اسرائیل، ماسک بار دیگر اعلام کرد استارلینک بر فراز ایران فعال است و نوشت: «پرتوها روشن‌اند.»
در اوایل ژانویه ۲۰۲۶ نیز، هم‌زمان با قطع سراسری اینترنت، استارلینک بار دیگر به موضوعی محوری تبدیل شد. گزارش‌ها حاکی از آن بود که هزاران پایانه این شبکه به‌صورت قاچاق وارد ایران شده‌اند و در بازار غیررسمی به فروش می‌رسند. مؤسسه تاکشیلا در گزارشی درباره پیامدهای استارلینک برای هند، شمار پایانه‌های قاچاق فعال در ایران را در آغاز سال ۲۰۲۶ حدود ۵۰ هزار دستگاه برآورد کرده است.
مقام‌های ایرانی در مقابل، استارلینک را تهدیدی امنیتی توصیف کرده‌اند. اخیرا محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، گفته است این شبکه از سوی دشمنان ایران برای فرماندهی و کنترل، جاسوسی و جمع‌آوری اطلاعات استفاده می‌شود.
او همچنین استارلینک را ابزاری خصمانه برای جنگ توصیف کرده و هشدار داده است که اگر زیرساخت اینترنت ماهواره‌ای برای اهداف جنگی به کار گرفته شود، ممکن است به یک هدف نظامی مشروع تبدیل شود.
آقامیری همچنین گفته ایران نخستین کشوری بوده که توانسته است در جریان قطع سراسری اینترنت، پایانه‌های استارلینک را طی عملیاتی کنترل‌شده از کار بیندازد.
او از وجود چند سامانه برای قطع پایانه‌ها و همچنین ابزارهایی برای شناسایی یا جلوگیری از استفاده از آن‌ها خبر داده، اما جزئیات فنی این سامانه‌ها را اعلام نکرده است.
به گفته وی، یکی از این فناوری‌ها در دیماه سال 1404 به کار گرفته شده و مقام‌های ایرانی آماده‌اند آن را با کشورهای همسو به اشتراک بگذارند.
با این حال، باید میان ادعای رسمی ایران و شواهد فنی تأییدشده تفاوت قائل شد. یک ارزیابی امنیت سایبری اروپایی گزارش داده است که مقام‌های ایرانی احتمالاً از تجهیزات پیشرفته پارازیت‌اندازی نظامی استفاده کرده‌اند و اختلال در مسیر ارسال و دریافت داده‌ها در برخی موارد به ۸۰ درصد رسیده است.
در بخشی از گزارش الجزیره در این خصوص آمده، این ارزیابی، احتمال استفاده از پارازیت‌اندازها را مطرح می‌کند، اما ثابت نمی‌کند که تمام پایانه‌ها به‌طور مستقیم و از راه دور غیرفعال شده‌اند. ایجاد اختلال گسترده در سیگنال‌ها با از کار انداختن کامل ده‌ها هزار پایانه، دو دستاورد فنی متفاوت است. لذا تا زمان انتشار شواهد مستقل، روش دقیق عملیات، شمار پایانه‌های متأثر و میزان نقش احتمالی طرف‌های خارجی روشن نیست.
(این اظهارات در حالی بیان می‌شود که در همین رابطه اخیرا معاون وزیر ارتباطات ایران، هشدار داده است که استارلینک می‌تواند «آخرین میخ بر تابوت» توانایی کشور برای کنترل فضای مجازی باشد. او همچنین درباره آینده نهادهای تنظیم‌گر ارتباطات در شرایطی که اینترنت ماهواره‌ای محدودیت‌های موجود را بی‌اثر کند، ابراز تردید کرده است.)
- روش‌های منتسب به عملیات اختلالی ایران
اطلاعات تکمیلی منتشرشده درباره اقدامات احتمالی ایران، از مجموعه‌ای از روش‌های احتمالی برای مقابله با استارلینک حکایت دارد.
محمدامین آقامیری گفته است ایران چند سامانه برای قطع پایانه‌ها در اختیار دارد، اما درباره سازوکار آن‌ها توضیح نداده است. الجزیره نیز به نقل از یک متخصص مخابرات مستقر در تهران که نخواسته نامش فاش شود، جزئیاتی درباره روش‌های مورد استفاده مقام‌های ایرانی منتشر کرده است.
بر اساس این گزارش، روش‌های مورد استفاده یا مورد ادعا شامل موارد زیر است:
– پارازیت‌اندازی با پیکربندی‌های مختلف: استفاده از تجهیزات اخلالگر برای مختل کردن ارتباط میان پایانه‌ها و ماهواره‌ها.
– ایجاد موقعیت‌های جعلی GPS: ارسال داده‌های نادرست موقعیت‌یابی که می‌تواند فرایند راه‌اندازی پایانه‌های جدید را کند یا مختل کند.
– شناسایی پروتکل‌های ارتباطی: تشخیص پروتکل‌های اینترنتی مرتبط با استارلینک هنگامی که پایانه به برنامه‌های محلی متصل می‌شود.
– شناسایی میدانی پایانه‌ها: استفاده از پهپادها برای گشت‌زنی و جست‌وجوی تجهیزات نصب‌شده، از جمله پایانه‌های در معرض دید.
– شناسایی و توقیف تجهیزات: مراجعه حضوری به محل‌هایی که پایانه‌های استارلینک در آن‌ها فروخته یا نگهداری می‌شوند.
این اطلاعات به نقل از یک منبع ناشناس و گزارش‌های رسانه‌ای مطرح شده‌اند و جزئیات فنی آن‌ها به‌طور مستقل تأیید نشده است. همچنین روشن نیست هر یک از این روش‌ها در چه مقیاسی به کار گرفته شده‌اند یا دقیقاً چه میزان در اختلال‌های گزارش‌شده نقش داشته‌اند.
در همین رابطه گزارش مؤسسه تاکشیلا نیز از استفاده ایران از اختلال در GPS و تداخل فرکانس‌های رادیویی برای هدف قرار دادن سیگنال‌های استارلینک در باندهای کی‌یو (KU) و کی‌ای (KA) خبر می‌دهد. بر اساس این گزارش، اقدامات یادشده به اختلال‌هایی موقت و محدود به برخی مناطق انجامیده است.
در مجموع، شواهد منتشرشده از تلاش برای مقابله فنی و میدانی با پایانه‌های استارلینک حکایت دارند، اما ادعای از کار انداختن کامل و سراسری این تجهیزات همچنان نیازمند تأیید مستقل است.
- نبرد حقوقی در کنار جنگ الکترونیکی
اما مقابله ایران با استارلینک تنها به اقدامات فنی محدود نمانده است. تهران موضوع فعالیت این شبکه را به اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) نیز کشانده و اعلام کرده است که فعالیت پایانه‌های غیرمجاز، حاکمیت کشور را نقض می‌کند.
در مقابل هیئت مقررات رادیویی این اتحادیه نسبت به ادامه فعالیت پایانه‌های غیرمجاز ابراز «نگرانی عمیق» کرده است. بر اساس گزارش مؤسسه تاکشیلا، این هیئت به توانایی استارلینک برای غیرفعال کردن گسترده پایانه‌ها بر اساس موقعیت جغرافیایی در کشورهای دیگر اشاره کرده، اما گفته است اقدامات مشابهی برای غیرفعال کردن تمام پایانه‌های غیرمجاز در ایران انجام نشده است.
این موضوع به یکی از مسائل اصلی تنظیم‌گری اینترنت ماهواره‌ای تبدیل شده است. دولت‌ها می‌توانند استفاده از یک سرویس را در قلمرو خود ممنوع کنند، اما اجرای ممنوعیت زمانی دشوارتر می‌شود که اپراتور شبکه در خارج از کشور مستقر باشد و پایانه‌ها بدون اتکا به زیرساخت‌های ارتباطی داخلی کار کنند.
از سوی دیگر، اگر اپراتور از نظر فنی قادر باشد خدمات را در یک منطقه جغرافیایی قطع کند، اما در منطقه‌ای دیگر چنین اقدامی انجام ندهد، پرسش‌هایی درباره معیارهای اجرای محدودیت‌ها و میزان همکاری شرکت با دولت‌های مختلف مطرح می‌شود.
در چنین شرایطی، اختلاف بر سر استارلینک هم‌زمان در سه سطح پیش می‌رود: مقابله فنی با سیگنال‌ها، برخورد داخلی با کاربران و فروشندگان تجهیزات و پیگیری حقوقی در نهادهای بین‌المللی.
- استارلینک و تجربه جهان در استفاده و مواجهه
اما گسترش استارلینک در کشورهای مختلف نشان داده است که اینترنت ماهواره‌ای صرفاً فناوری تازه‌ای برای توسعه دسترسی به شبکه نیست. این زیرساخت در کنار کاربردهای حیاتی برای ارتباطات، امدادرسانی و دور زدن محدودیت‌های اینترنتی، به عاملی اثرگذار در جنگ‌ها، بحران‌های سیاسی و منازعات امنیتی تبدیل شده است.
- اوکراین؛ وابستگی نظامی به اینترنت ماهواره‌ای
استارلینک از آغاز جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ به زیرساختی حیاتی برای ارتباطات نظامی و غیرنظامی این کشور تبدیل شده است. ارتش اوکراین از این شبکه برای هماهنگی یگان‌ها و هدایت پهپادها استفاده می‌کند و بیمارستان‌ها، نیروهای امدادی و شبکه‌های انرژی و راه‌آهن نیز به آن متکی هستند.
اختلال‌های گزارش‌شده در انتقال داده‌ها، آسیب‌پذیری این وابستگی را آشکار کرده است. ایلان ماسک اعلام کرده محدودیت‌های استارلینک را ارتش آمریکا تعیین می‌کند، اما مشخص نیست چه کسی دستور محدودیت‌های اخیر را صادر کرده است.
پیش‌تر نیز ماسک از فعال‌سازی این شبکه برای پشتیبانی از حمله اوکراین به کریمه خودداری کرده بود. دونالد ترامپ هم تهدید کرده بود ارتباط استارلینک در اوکراین را برای وادار کردن کی‌یف به پذیرش امتیازهایی در مذاکرات صلح قطع کند. این نمونه نشان می‌دهد وابستگی نظامی به شبکه‌ای خصوصی می‌تواند تصمیم‌های اپراتور را به عاملی راهبردی در جنگ تبدیل کند.
- هند؛ نگرانی از کنترل خارجی
مؤسسه تاکشیلا هشدار داده است وابستگی به استارلینک می‌تواند به اهرمی برای نفوذ آمریکا بر داده‌ها و دسترسی کاربران تبدیل شود. پیوندهای اسپیس‌ایکس با دولت آمریکا، از جمله قراردادهای فضایی و امنیتی، از محورهای این نگرانی است. البته سناریوهای مطرح‌شده درباره اعمال فشار بر شرکت یا دسترسی به داده‌ها، خطرهای احتمالی‌اند و به‌معنای اثبات وقوع چنین اقداماتی علیه هند نیستند.
کشف پایانه‌های غیرمجاز در اختیار گروه‌های شبه‌نظامی در مانیپور و قاچاقچیان در جزایر آندامان و نیکوبار نیز پرسش‌هایی درباره اجرای محدودیت‌های جغرافیایی و همکاری شرکت با مقام‌های هندی ایجاد کرده است. این پرونده‌ها دشواری اعمال مقررات ملی بر شبکه‌ای با کنترل عملیاتی خارجی را نشان می‌دهند.
- سودان؛ ارتباطات نیروهای شبه‌نظامی
در جنگ داخلی سودان، صدها پایانه استارلینک به‌صورت قاچاق وارد کشور شده و نیروهای پشتیبانی سریع از آن‌ها برای ارتباط و هماهنگی استفاده می‌کنند. در مقابل، نیروهای مسلح سودان تلاش دارند واردات و استفاده از این تجهیزات را متوقف کنند. این تجربه نشان می‌دهد فناوری طراحی‌شده برای توسعه دسترسی به اینترنت می‌تواند در جنگ به زیرساخت ارتباطی بازیگران مسلح تبدیل شود.
- ونزوئلا؛ اینترنت در بحران سیاسی
استارلینک در ونزوئلا برای حفظ دسترسی به اینترنت و دور زدن محدودیت‌ها به کار رفته است. پس از تحولات سیاسی ژانویه ۲۰۲۶ و ربایش نیکلاس مادورو، ایلان ماسک از ارائه یک ماه اینترنت رایگان به مردم این کشور خبر داد. این اقدام نمونه‌ای از تأثیر تصمیم‌های یک شرکت خصوصی بر دسترسی عمومی به اطلاعات در میانه بحران سیاسی است.
- غزه؛ ارتباطات برای امدادرسانی
در بخش دیگری از دنیا استارلینک از ژوئیه ۲۰۲۴ برای اهداف بشردوستانه در غزه به کار گرفته شده است. سازمان‌های امدادی و یک بیمارستان صحرایی از این شبکه برای خدمات پزشکی از راه دور و هماهنگی لجستیکی استفاده می‌کنند. با این حال، دسترسی غیرنظامیان به سرویس همچنان محدود است و ملاحظات امنیتی اسرائیل نیز در این محدودیت‌ها نقش دارد. تجربه غزه نشان می‌دهد اینترنت ماهواره‌ای می‌تواند در زمان تخریب زیرساخت‌های زمینی به تداوم خدمات حیاتی کمک کند، اما دسترسی به آن همچنان تابع تصمیم‌های اپراتور و محدودیت‌های سیاسی و امنیتی است.
- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
استارلینک در مدت کوتاهی از پروژه‌ای برای اتصال مناطق دورافتاده به زیرساختی تبدیل شده که می‌تواند در جنگ، اعتراضات، بحران‌های انسانی و روابط بین‌الملل نقشی تعیین‌کننده داشته باشد.
با این حال، هنوز چند پرسش مهم باقی است: ایران دقیقاً چگونه پایانه‌های استارلینک را مختل کرده است؟ چه تعداد از این تجهیزات واقعاً از کار افتاده‌اند؟ اپراتورهای ماهواره‌ای تا چه اندازه باید با دولت‌های میزبان همکاری کنند؟ و اگر یک کشور به چنین شبکه‌ای وابسته شود، در شرایط بحران چه تضمینی برای تداوم ارتباطات خود خواهد داشت؟
تا زمانی که پاسخ این پرسش‌ها روشن نشود، استارلینک هم‌زمان نماد گسترش دسترسی به اینترنت و نمونه‌ای از تمرکز قدرت ارتباطی در دست یک شرکت خصوصی باقی می‌ماند؛ شرکتی که تصمیم‌هایش می‌تواند بر ارتباطات غیرنظامی، عملیات نظامی و توان دولت‌ها بر حفظ حکمرانی سایبری تأثیرات جدی بگذارد.
