مراسم رونمایی از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازیهای رایانهای و متاورس» در پاسخ به ضرورت نحوه مواجهه با مقدسات مذهبی و چگونگی تصویرسازی چهرههای مقدس در این فضاهای جدید و در پیوند وثیق میان فقه پویا و اقتضائات پیچیده عصر فناوری، برگزار شد.
به گزارش عصر ارتباط، مراسم رونمایی از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازیهای رایانهای و متاورس» با حضور نخبگان، اندیشمندان و اساتید برجسته حوزه و دانشگاه به میزبانی «پژوهشگاه فضای مجازی» در پردیس قم برگزار شد تا محفلی برای واکاوی چالشهای حکمرانی و ضرورتهای استنباط فقهی در عصر سایبر باشد.
در این مراسم، حجتالاسلام غلامی، سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی، با تأکید بر اهمیت سیاستگذاریِ مبتنی بر دانش در حوزه فناوری اطلاعات گفت: پژوهشگاه فضای مجازی به عنوان بازوی فکری و مطالعاتی مرکز ملی فضای مجازی، ایفاگر نقش بسزایی در عرصههای سیاستگذاری، تنظیمگری، خطمشیگذاری و آیندهپژوهی است و اتخاذ تصمیمات حاکمیتی در این حوزه بدون پشتوانه پژوهشی عمیق، امکانپذیر نیست.
سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی ورود نظاممند و روشمند فقه به عرصه سایبر را یک ضرورت انکارناپذیر دانست و افزود: یکی از بخشهای راهبردی در سیاستگذاریهای ما، پرداختن به مسائل فقهی مرتبط با فضای مجازی است. حمایت از پژوهشها و خلق آثار فقهی در این حوزه از سالهای گذشته آغاز شده که انتشار این کتاب ارزشمند، از نخستین ثمرات مکتوب این جریان است.
وی با اشاره به برنامههای توسعهای پژوهشگاه تصریح کرد: رویکرد ما محدود به ظرفیتهای درونسازمانی نیست؛ بلکه بهرهگیری از فضلای توانمند خارج از مجموعه و حمایت از کرسیهای تخصصی درس خارج فقه در حوزه فضای مجازی، در دستور کار جدی ما قرار دارد.حجتالاسلام غلامی از راهاندازی «شورای فقهی» در پژوهشگاه خبر داد و هدف از آن را پاسخگویی تخصصی به مسائل مستحدثه سایبری عنوان کرد.
**نمیتوان بر اساس تئوریهای انتزاعی برای فضای پرشتاب سایبر فتوا صادر کرد
در ادامه این مراسم، آیتالله علیدوست از اساتید برجسته دروس خارج فقه و اصول درخصوص لزوم استنباط فقهی متناسب با اقتضائات روز و پرهیز از افراط و تفریط گفت: خوشبختانه حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی توانستهاند با تلاش مجدانه علمی، از حصار “حجاب معاصرت” عبور کرده و اثری راهگشا خلق کنند که دقیقاً نیاز مبرم امروز جامعه را هدف قرار داده است.
آیتالله علیدوست دو شرط اساسی را برای ورود حوزههای علمیه به عرصههای نوظهور برشمرد و تأکید کرد: فقیه و پژوهشگر ما برای پاسخگویی به نیازهای پیچیده روز، ابتدا باید “فرهنگ و گفتمان” حاکم بر پدیدههای جدید را از نزدیک بشناسد. نمیتوان با نگاهی ایزوله و صرفاً بر اساس تئوریهای انتزاعی برای فضای پرشتاب سایبر فتوا صادر کرد. شرط دوم، درک عمیق اقتضائات زمانه است؛ بدون کار میدانی و شناخت فنی موضوعاتی نظیر متاورس و آواتارها، استنباط فقهی مقصود شارع مقدس را تأمین نخواهد کرد.
این نظریهپرداز فقه معاصر با انتقاد از رویکردهای آسیبزا در مواجهه با فناوری افزود: ما همواره با دو لغزشگاه تاریخی روبرو هستیم؛ نخست، اتخاذ مواضع افراطی و صدور احکام منع و تحریم بدون شناخت کارکردهای مثبت فناوری که موجب فاصلهگیری نسل جوان از دین میشود. خطر دوم و مهلکتر، تفریط و “عرفیسازی” احکام است؛ یعنی بخواهیم به نام پویایی فقه، هرآنچه را عرف میپسندد توجیه شرعی کنیم. هنر فقیه، حرکت استوار در مسیر اعتدال، حفظ چارچوبهای فقه جواهری و پاسخگویی خردمندانه به مسائل مستحدثه است.
**فقه شیعه قدرتمندترین پشتوانه نظری برای حکمرانی بومی فضای مجازی است
همچنین حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس و مؤلف کتاب، به بیان دغدغههای کلان حکمرانی در فضای مجازی پرداخت.
وی با تشبیه ساختار فعلی حکمرانی سایبری کشور به یک ساختمان نیمهکاره اظهار داشت: پایهها و فونداسیون حکمرانی مطلوب را لایه پژوهش تشکیل میدهد. متأسفانه گاهی نمایی از وضعیت موجود به عنوان وضعیت مطلوب تلقی میشود، در حالی که این ساختمان فاقد ارکان اساسی و زیرساختهای پایهای است.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به خلأهای ملموس قانونگذاری گفت: امروز در شبکههای اجتماعی شاهد فعالیت کودکانی زیر سن قانونی هستیم که به تولید محتوا میپردازند و به دلیل نبود سازوکارهای قانونی شفاف، نحوه صیانت از آنها مشخص نیست. در حالی که کشورهای توسعهیافته قوانین سختگیرانهای برای حضور کودکان زیر ۱۷ سال دارند، ما همچنان در مرحله ابلاغ اسناد متوقف ماندهایم و به دلیل عدم استفاده بهینه از هوش مصنوعی برای پالایش محتوا، حتی در بسترهای داخلی نیز با چالش مواجهیم.
وی با انتقاد از الگوبرداریهای صرفاً غربی در تصمیمات کلان افزود: فقه شیعه مسیر کوبیده شده و غنیای است که اگر با نگاهی تخصصی به این فضا وارد شود، میتواند قدرتمندترین پشتوانه نظری را برای حکمرانی بومی فراهم آورد.
مؤلف کتاب در ادامه به ظهور قدرتمند «متاورس» اشاره کرد و هشدار داد: متاورس با ورود غولهای فناوری جان تازهای گرفته و اقتصاد دیجیتال در حال بلعیدن اقتصاد سنتی است. در حوزه بازیهای رایانهای میلیونها کاربر نوجوان ایرانی روزانه ساعتها وقت خود را در فضاهایی سپری میکنند که بعضاً ترویجکننده ناهنجاریهای اخلاقی است. عدم تدبیر در این موج عظیم، آسیبهای جبرانناپذیری در پی خواهد داشت.
حجتالاسلام والمسلمین نهاوندی در پایان در خصوص انگیزه تألیف این کتاب خاطرنشان کرد: فقدان رویه قانونمند برای به تصویر کشیدن مقدسات در تولیدات رسانهای و پیچیدهتر شدن این خلأ در محیطهای سهبعدی و تعاملی، انگیزه اصلی نگارش این اثر بود تا سیاستگذاران و بازیسازان بتوانند حریم مقدسات دینی را بر اساس موازین شرعی در عصر تکنولوژی پاس بدارند.
گفتنی است؛ این نشست تخصصی در نهایت با رونمایی رسمی از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازیهای رایانهای و متاورس» و ابراز امیدواری برای استمرار حرکتهای فقهی-فناورانه به کار خود پایان داد.
