سعید میرشاهی
در پی وقوع یک اختلال بیسابقه و طولانیمدت در اتصال ایران به شبکه جهانی اینترنت، بار عملیاتی و آزمونی بینظیر بر دوش زیرساختها و سرویسهای دیجیتال داخلی قرار گرفته است. این گزارش (که در زمان قطع اینترنت تنظیم شده است) به تحلیل عملکرد سه رکن اصلی فضای دیجیتال داخلی یعنی پیامرسانها، موتورهای جستوجو و مدلهای هوش مصنوعی در مواجهه با این شرایط خاص پرداخته است.
- پیامرسانهای داخلی: از بحران به بحران
پیامرسانهای داخلی همواره با چالش پذیرش عمومی و ظرفیتسازی برای دوران اوج مصرف روبرو بودهاند. کمااینکه تجربیات گذشته همچون جنگ ۱۲روزه نشان داد که این پلتفرمها در مواجهه با افزایش ناگهانی کاربران، دچار اختلال در عملکرد میشوند. اگرچه در شرایط فعلی که فشار ترافیک بر شبکه داخلی متمرکز شده، مشخص نیست که رویکرد سیاستی مانع استفاده از تمام امکانات و قابلیت پیامرسانهای داخلی بوده است یا ملاحظات فنی. کمااینکه با توجه به غیرحضوری شدن مدارس در تهران و برخی شهرها، شبکه شاد با گزارش اختلالهای متعددی مواجه شد.
- موتورهای جستوجوی بومی: محدودیت در دامنه و ظرفیت
از سوی دیگر در غیاب گوگل، موتورهای جستوجوی داخلی مانند «ذرهبین»، «گردو» و «۲۰۵۹» به عنوان راهکارهای جایگزین معرفی شدند که تحلیل عملکرد این سرویسها محدودیتهای ساختاری متعددی را نشان میدهد:
- دامنه شمول محدود: برخی گزارشها و رصدها نشان میدهد، این موتورها عمدتاً بر ایندکس کردن و جستوجو در میان دامنههای ملی (.ir) متمرکز هستند و قادر به پوشش طیف وسیعی از منابع اطلاعاتی و عمدتا وابسته به اینترنت جهت بهروزرسانیهای مستمر از جمله در دامنههای.com یا سایر پسوندهای جهانی که بخش عمدهای از محتوای فارسی وب را دربرمیگیرند، نیستند.
- مشکلات فنی و مقیاسپذیری: از سوی دیگر کاربران از کندی شدید، عدم نمایش صحیح صفحات و حتی عدم دسترسی به خود پورتالهای جستوجو گزارش دادهاند. این موارد میتواند ناشی از عدم توانایی در مدیریت ترافیک انبوه، بهینهنبودن الگوریتمهای جستوجو و وابستگی پنهان برخی از این سرویسها به APIها یا سرویسهای ابری خارجی باشد که اکنون قطع شدهاند.
- مدلهای بومی هوش مصنوعی: سکته در نبود اینترنت
چالش مشهود دیگر به مدلهای هوش مصنوعی موسوم به «بومی» باز میگشت که ظاهرا در نبود اینترنت یک سکته کامل زدند. اما این مدلهای بومی دو جنبه فنی و اقتصادی دارند:
– وابستگی فنی: اکثر این مدلها بر پایه مدلهای بزرگ زبانی (LLMs) متنباز جهانی (مانند Llama یا GPT-NeoX) توسعه یافتهاند که برای آموزش، بهروزرسانی یا حتی اجرا در برخی معماریها، نیاز به دسترسی به مخازن کد، کتابخانهها یا سختافزارهای تخصصی ابری دارند که ظاهرا عمدتا در خارج از کشور مستقرند. قطع ارتباط جهانی، زنجیره تأمین این فناوری را مختل کرده و عملاً بسیاری از این سرویسها را از کار انداخته یا به نسخههای «سبک» و کمدقت تقلیل داده است.
– چالشهای اقتصادی و شفافیت: همچنین در شرایطی که خدمات این مدلها با اختلال مواجه است، گزارشهایی از درخواست پرداخت برای اشتراکهای پولی (بدون ارائه سرویس مطابق انتظار یا امکان بازپرداخت) از سوی کاربران مطرح شده است. این موضوع، پرسشهایی درباره شیوههای تجاری، شفافیت و حمایت از مصرفکننده در فضای دیجیتال داخلی در دوران بحران ایجاد میکند.
- تداوم ضعفهای پیشین
و در نهایت اینکه این دوره از اختلال گسترده، به مثابه یک آزمون فشار (Stress Test) بیسابقه برای زیستبوم دیجیتال داخلی عمل کرده است.
یافتهها نشان میدهد که بسیاری از سرویسهای کلیدی داخلی، چه از نظر مقیاسپذیری زیرساخت، چه از نظر دامنه شمول عملکردی و چه از نظر استقلال فنی از زنجیره تأمین جهانی، با چالشهای بنیادین مواجه هستند.
لذا به نظر میرسد توسعه این سرویسها بیشتر معطوف به جایگزینی کارکردی در شرایط عادی بوده و تابآوری آنها در برابر یک انقطاع کامل و طولانیمدت از شبکه جهانی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
