نیکو اصغری خاناپشتانی
چین به داشتن بزرگترین جمعیت کاربران اینترنت در جهان افتخار میکند. بر اساس آمار رسمی، تا پایان سال ۲۰۲۵، شمار کاربران اینترنت این کشور به یک میلیارد و ۱۲۵ میلیون نفر رسیده، اما بر اساس یک شوخی رایج، «دیوار بزرگ آتش» چین (که نهتنها محتوای حساس سیاسی، بلکه شرکتهای بزرگ فناوری جهانی مانند گوگل و متا را نیز مسدود میکند)، چیزی شبیه بزرگترین اینترانت جهان را نیز پدید آورده است.
گاردین در گزارشی نوشت، بااینحال، پکن یک استثنا نیست، بلکه پیشگام این مسیر است. سرمایهگذاری عظیم چین در سازوکارهای «حاکمیت سایبری» مفهومی که منتقدان آن را سانسور و سرکوب مینامند، به الگویی برای دیگر کشورها با ساختار حکمرانی مشابه تبدیل شده است. فضایی که ذاتاً بر پایه ارتباط و اتصال شکل گرفته بود، اکنون نهتنها بهدلیل طمع تجاری و حبابهای فیلترینگ الگوریتمی، بلکه در نتیجه تصمیمات حکومتی در حال تکهتکه شدن است و به شکلگیری «اینترنت تکهتکه» یا «اسپلینترنت» (splinternet) انجامیده است.
چین با برگزاری کنفرانس جهانی اینترنت و عرضه ابزارها، قوانین و دانش فنی لازم برای کنترل و نظارت بر گفتار عمومی، عملاً سانسور را به خارج از مرزهای خود صادر میکند و به کنترل گسترده دولتها بر فضای آنلاین مشروعیت میبخشد. این روند، همزمان منافع سیاسی و اقتصادی برای پکن به همراه دارد. گمان میرود ایران نیز از فناوریهای چینی استفاده کند.
پاییز گذشته، اسناد افشاشده نشان داد شرکت چینی «جِیاِج» (Geedge)، که با یکی از دانشمندان علوم رایانه مشهور به «پدر دیوار بزرگ آتش» ارتباط دارد، فناوریهای سانسور اینترنت را بستهبندی کرده و به کشورهایی از جمله اتیوپی، پاکستان و میانمار فروخته است. سازمان حقوق بشری Article 19 نیز افشا کرده زیرساختهای چینی و همکاریهای این کشور در حوزه حکمرانی دیجیتال، به گسترش محدودیتها در حوزه هند و اقیانوس آرام کمک میکند.
طبق گزارش Access Now و ائتلاف #KeepItOn، سال گذشته، دستکم ۳۱۳ مورد قطعی اینترنت در ۵۲ کشور دنیا ثبت شد که رکوردی بیسابقه محسوب میشود. این قطع ارتباطات، معمولاً در زمان بحرانهایی مانند درگیریهای نظامی یا سرکوب اعتراضات، یعنی در شرایطی رخ میدهند که کمبود اطلاعات میتواند نهتنها سرکوبگرانه، بلکه مرگبار نیز باشد.
ایران نیز بهتازگی پس از ۸۸ روز خاموشی اینترنتی، بخشی از اتصال خود را بازیافته، هرچند با توجه به محدودیتهای ادامهدار، احساس ناامیدی بین شهروندان، به همان اندازه احساس آسودگی دیده میشود. جدا کردن شهروندان از جهان خارج، علاوه بر دشواریهای فنی، میتواند هزینههای اقتصادی سنگینی داشته باشد؛ موضوعی که تهران آن را تجربه کرده است. این اقدامات، حتی افرادی را که معمولاً دغدغه سیاسی ندارند نیز خشمگین میکند.
رویکرد چین، اما پیچیدهتر و پیشرفتهتر است و دیگر کشورها نیز در حال پیروی از آن هستند. در دوره قطعی اینترنت در ایران، شهروندان همچنان میتوانستند از خدمات داخلی، از جمله پیامرسانی که تحتنظارت دولت فعالیت میکند و همچنین یک پلتفرم اشتراک ویدئو، استفاده کنند.
روسیه نیز که احتمالاً در حال آزمایش سیستم «فهرست سفید» است (سیستمی که تنها اجازه دسترسی کاربران به وبسایتهای موردتأیید را میدهد)، بهطور تهاجمی کاربران را به استفاده از «مکس» (Max)، پیامرسان موردحمایت دولت، سوق میدهد. این در حالی است که واتساپ و تلگرام با محدودیت مواجه شدهاند و مقامهای روسی این اقدامات را با نگرانی درباره کلاهبرداری و تروریسم توجیه میکنند.
بااینحال، روسیه ممکن است در تکرار موفقیت چین با مشکل مواجه شود، زیرا چین توانسته پلتفرمهای داخلی ایجاد کند که بسیاری از کاربران، آنها را جایگزینهای قابلقبول برای نمونههای غربی میدانند و حتی در برخی موارد برتر تلقی میکنند. برای مثال، ویچت با مجموعه گسترده خدمات یکپارچه، برای بسیاری از کاربران، جذابتر از واتساپ به نظر میرسد.
هرچه سرکوب دسترسی به اینترنت برای دولتها، ارزانتر، آسانتر و عادیتر میشود، نقش فعالان مدافع آزادی دیجیتال اهمیت بیشتری پیدا میکند. بااینهمه، ایالات متحده، بودجه حمایت از فعالیتهای آنها را قطع کرده است. دموکراسیهای اروپا و سایر مناطق جهان باید این خلأ را جبران کنند، اما اغلب آنها نیز در حال کاهش بودجه حمایت از جامعه مدنی در خارج از مرزهای خود هستند.
کشورهایی که روزبهروز آمادگی بیشتری برای به چالش کشیدن غولهای فناوری آمریکایی را پیدا میکنند، باید این شرکتها را در قبال رفتارشان در کشورهای محدودکننده اینترنت، پاسخگو نگه دارند.
همچنین لازم است از شرکتهای کوچکتر حمایت کنند و به آنها مشاوره دهند تا در برابر فشار دولتهای خارجی برای حذف محتوا تسلیم نشوند.
آزادیهای دیجیتال، مسئلهای حاشیهای یا کماهمیت نیستند، بلکه بخشی از حقوق بنیادین بشر برای دسترسی به اطلاعات و آزادی بیان به شمار میروند. گسترش «اینترنت تکهتکه»، نهتنها به کسانی که مستقیماً تحتتأثیر آن قرار میگیرند، آسیب میزند، بلکه پیامدهای آن گریبان همه ما را خواهد گرفت.
