آزاده کیاپور
با گسترش فناوریهای اطلاعات و ارتباطات در دو سال اخیر، بسیاری از شهرهای جهان رویکردهای نوآورانهای را برای تقویت تعامل با شهروندان، افزایش مشارکت اجتماعی و بهبود فرآیندهای حکمرانی شهری بهکار گرفتهاند.
این تحولات، که در چارچوب پروژههای مشارکت دیجیتال، هوش مصنوعی، پلتفرمهای مشورتی و سیستمهای دادهمحور شکل گرفتهاند، نمونههای مختلفی را از اروپای شمالی تا آمریکای لاتین و آسیا به نمایش میگذارد. این گزارش جمعبندی مستند از مهمترین این تجربهها با تاکید بر یافتههای معتبر، روندها و معناشناسی تجربههای اجرایی در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ است.
اما در شهرهای دنیا مشخصا چه ابتکارات و اقداماتی در بکارگیری فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی برای افزایش مشارکت مردم بکار گرفته شده است.
- بوگوتا: چتبات برای مشارکت سریع شهروندان
یکی از نمونههای برجسته در مشارکت اجتماعی دیجیتال، تجربه شهرداری بوگوتا در کلمبیا با استفاده از چتباتی مبتنی بر پیامرسان واتساپ است که اهداف آن ایجاد دسترسی آسان شهروندان به فرآیندهای مشارکتی و جمعآوری دیدگاهها در برنامهریزی توسعه شهری بوده است.
این ابزار که با هدف کاهش موانع فناوری برای مشارکت طراحی شده، امکان انتخاب مسیرهای مختلف مشارکت، اعم از انتخاب اولویتها تا ارائه نظر مستقیم به مدیریت شهری را برای شهروندان فراهم میکند. تا کنون بیش از ۱۰هزار تعامل ثبت شده و حدود ۲۲هزار پیشنهاد از سوی شهروندان جمعآوری شده است که نشاندهنده پتانسیل فناوری ساده و فراگیر برای تقویت مشارکت عمومی است.
این تجربه نشان میدهد که ترکیب کانالهای دیجیتال آشنا (پیامرسانها) با طراحی فرآیند مشارکت جمعی میتواند مشارکت را به سرعت افزایش دهد، بهویژه در جوامعی که ممکن است دسترسی به پورتالهای رسمی دولت محدود باشد.
- هلسینکی؛ بکارگیری هوش مصنوعی در طراحی مشارکتی
در سالهای اخیر، شهرداری هلسینکی پایتخت فنلاند یکی از پیشگامان استفاده از فناوری هوش مصنوعی در فرآیندهای طراحی شهری مشارکتی بوده است. در همین رابطه پلتفرمی با عنوان UrbanistAI به کار گرفته شده که به شهروندان و کسبوکارها اجازه میدهد ایدههای خود را در مورد پروژههای شهری وارد کنند، آنها را به طرحهای اولیه قابل مشاهده تبدیل کنند و این طرحها را در تعامل با دیگر مشارکتکنندگان بهبود دهند. این ابزار در زمینههای مانند برنامهریزی خیابانهای پیادهمحور بهصورت تعامل بدیع بین ایدههای جمعی و قابلیتهای هوش مصنوعی عمل کرده است.
این رویکرد نشاندهنده مرحلهای فراتر از نظرسنجی ساده است؛ جایی که شهروندان در طراحی واقعی فضاهای شهری شرکت دارند و هوش مصنوعی به عنوان واسطهای تعاملی برای تجسم انتظارات جمعی عمل میکند.
- سائوپائولو؛ پلتفرم فراگیر مشارکت و شفافیت
سائوپائولو یکی از بزرگترین کلانشهرهای برزیل و جهان، در سالهای اخیر ابزار دیجیتال Participe+ را بهعنوان پلتفرم رسمی مشارکت اجتماعی و نظارت عمومی گسترش داده است. این ابزار مشاورههای عمومی و رأیگیری آنلاین درباره سیاستها، پروژههای شهری و بخش بودجهریزی مشارکتی که شهروندان را در پیشنهاد و حمایت پروژههای شهری دخیل میکند و ابزارهای چندگانه مشارکت از جمله بحث، یادداشت و بازنگری مستقیم اسناد سیاستی را تسهیل و فراهم میکند.
تاکنون پیشنهادهای عملیاتی که در این پلتفرم شکلگرفتهاند شامل بازنگری طرح جامع شهری (Master Plan)، پروتکلهای بهداشت روان و برنامههای مبارزه با کار کودک هستند که با مشارکت مستقیم جامعه در فرآیند مشورتی توسعه یافتهاند.
ابزارParticipe+ نشان میدهد چگونه ترکیب ابزارهای مشارکتی گوناگون میتواند یک اکوسیستم مشارکت فراگیر و پویا ایجاد کند، بهگونهای که شهروندان نه تنها نظر میدهند، بلکه در روند تدوین و بازنگری سیاستها نقش اساسی ایفا میکنند.
- ویساکاپاتنام؛ زیربنای مشارکت در چالش جهانی شهرداران
در ماه ژوئن ۲۰۲۵، شهرداری ویساکاپاتنام با نام محلی وایزاگ در ایالت آندراپرادش هند، بهعنوان یکی از ۵۰ شهر نهایی انتخابشده در Bloomberg Mayors Challenge 2025 شناخته شد؛ رقابتی جهانی که شهرداران را تشویق میکند تا با شهروندان و جامعه متخصص، ایدههایی نوآورانه برای حل چالشهای شهری توسعه دهند.
تمرکز پروژه «Prajamukhi – Urban Living Lab (V-PULL)» بر مشارکت مردم در تست و توسعه راهحلهاست که شامل موارد زیر است:
- نقشهبرداری مخاطرات توسط خود شهروندان برای مقابله با خطراتی مانند سیلاب و گرمای شدید،
- جمعآوری دادههای زمان واقعی با مشارکت جامعه محلی،
- طراحی و آزمایش سامانههای هشدار زودهنگام در کنار مدیریت شهری.
این رویکرد از دو منظر قابل توجه است: طراحی راهکارها بر اساس تجربههای مستقیم شهروندان که تعهد مشارکتی عمیق ایجاد میکند و ترکیب دادههای محلی با تصمیمسازی رسمی شهرداری (راهکاری که به شهروندان مالکیت واقعی بر اولویتهای شهری میدهد و فراتر از نظرسنجیهای ساده است.)
- بولونیا؛ مشارکت با «همزاد دیجیتال شهری»
در شهر بولونیای ایتالیا طرحی موسوم به Civic Digital Twin (CDT) در حال توسعه است که هدف آن ادغام دادههای شهری با رفتار، نگرشها و اولویتهای شهروندان برای پشتیبانی از تصمیمسازی مشارکتی در سطوح کلان است. برخلاف مدلهای سنتی Digital Twin که صرفاً دادههای فیزیکی و سنسورها را ادغام میکنند.CDT بهطور خاص به مدلسازی اجتماعی و مشارکتی میپردازد تا بتواند تعاملات اجتماعی و ترجیحات جمعی را در فرآیند حکمرانی شهری وارد کند.
این مدل نمایانگر تعامل عمیق میان دادهمحوری فناوری شهری و مشارکت فعال شهروندان بهعنوان ذینفعان تصمیمگیری است و میتواند الگویی برای شهرهایی باشد که به دنبال حکمرانی دادهمحور و مشارکتی هستند.
- رایکیاویک و ریگا؛ مشارکت دیجیتال بودجه محلی
پروژه بودجهریزی مشارکتی در شهر رایکیاویک ایسلند یکی از شناختهشدهترین نمونهها در حوزه مشارکت عمومی است که توانسته از طریق رأیگیری الکترونیکی ایمن سالانه میلیونها یورو (حدود ۲ میلیون یورو) را به پروژههای پیشنهادی شهروندان اختصاص دهد. این تجربه که در دهه گذشته آغاز شده و تا سال ۲۰۲۵ ادامه دارد، نشان میدهد که فرآیندهای مشارکتی دیجیتال میتوانند بهصورت سنّتی و پایدار در مدیریت شهری نهادینه شوند.
همچنین ریگا، پایتخت لتونی، سالانه پروژههای مشارکتی بودجهریزی را از سال ۲۰۱۹ پیگیری کرده و در سال ۲۰۲۵ همچنان بر درگیر کردن شهروندان در تعیین اولویتهای صرف بودجه شهری متمرکز است.
نمونههای اروپای شمالی و شرقی نشان میدهند که بودجهریزی مشارکتی دیجیتال میتواند به یک فرآیند نظاممند و قابلاتکا در مشارکت شهروندان تبدیل شود، بهویژه زمانی که با سیستمهای رأیگیری امن و شفاف همراه باشد.
- شهرهای دیگر در روند مشارکت محلی و دیجیتال
گزارشهای اخیر Open Government Partnership نشان میدهند که شهرهایی در سراسر جهان نیز در حال تجربه ابزارهای مشارکتی و دیجیتال مبتنی بر داده هستند:
– الباسان (آلبانی): ایجاد «فروم شهروندان» با هدف تقویت ارتباط میان شهرداری و جامعه محلی،
– مادیون (اندونزی): مشارکت جامعه در شکلدهی سیاستهای توریسم پایدار و مدیریت زباله،
– یرِوان (ارمنستان): رونمایی از پلتفرم مشارکتی دیجیتال در بودجهریزی شهری و درگیر کردن جوانان در حکمرانی محلی،
– لاپاز (بولیوی): برنامههایی برای تقویت سیاستهای مبتنی بر داده و حمایت از نوآوریهای جوانان و کارآفرینی شهری.
مجموع این موارد گویای یک روند جهانی است؛ حکمرانی مشارکتی شهری با ابزارهای دیجیتال و دادهمحور در شهرهای با زمینههای فرهنگی و اقتصادی متفاوت به عنوان یک اولویت تحولآفرین تلقی میشود.
- جمعبندی و نتیجهگیری
در جمعبندی و کلام پایانی باید گفت، «حکمرانی شهری در آستانه سال ۲۰۲۶، از مدلهای سنتیِ مبتنی بر بوروکراسی صلب فاصله گرفته و به سمت یک «اکوسیستم تعاملی و پلتفرممحور» حرکت کرده است؛ جایی که فناوری دیگر نه یک ابزار تزئینی برای تسهیل خدمات، بلکه ستون فقراتِ بازتعریف رابطه میان شهروند و قدرت محسوب میشود.
بررسی تجربههای زیسته در کلانشهرهای پیشرو جهان نشان میدهد که ادغام هوشمندانه ابزارهای دیجیتال با فرآیندهای تصمیمسازی، منجر به ظهور پارادایم جدیدی از «دموکراسی مستقیم محلی» شده است. این گذار استراتژیک، با تکیه بر چهار محور کلیدیِ تنوع ابزاری، نهادینهسازی فرآیندها، گسترش جغرافیایی و شمولیت دیجیتال، در حال بازسازی سرمایه اجتماعی و تبدیل ساکنان شهر به ذینفعان فعال در توسعه پایدار شهری است که جزئیات آن در لایههای زیر قابل واکاوی است:
۱. تنوع رویکردها: از استفاده از پیامرسانها و چتباتها در بوگوتا برای مشارکت سریع تا هوش مصنوعی در هلسینکی برای طراحی مشارکتی و مدلهای دیجیتال شهری در بولونیا، شهرها روشهای متنوعی را برای تقویت مشارکت استفاده کردهاند.
۲. پایداری فرایندها: تجربههای بودجهریزی مشارکتی در رایکیاویک و ریگا نشان دادهاند که فرآیندهای مشارکتی میتوانند به نهادینه و دائمی تبدیل شوند.
۳. گسترش جهانی: گزارشها از شهرهای مختلف در اروپا، آسیا، آمریکای لاتین و اقیانوسیه نشان میدهند که پویش مشارکت دیجیتال شهروندان به یک جریان جهانی در حکمرانی شهری بدل شده است.
۴. فناوری و شمول: ترکیب فناوریهای ساده تا پیچیده با فرآیندهای مشارکتی شفاف و فراگیر میتواند اعتماد عمومی را تقویت کند و نقش مردم را در تصمیمسازی افزایش دهد.
