علی شمیرانی
اعلام خبر بازگشایی اینترنت در ایران پس از ۸۸ روز، مورد توجه رسانههای زیادی در دنیا قرار گرفت و هر رسانه از زاویهای به این موضوع پرداخت. در این میان اما برخی از گزارشها تاکید داشتند که ما با یک «اینترنت واقعی» طرف نیستیم، بلکه با یک «معماری جدید و لایهای از فیلترینگ» مواجهیم که دسترسی جهانی را محدود کرده است.
هجوم کمسابقه ایرانیها برای نصب انواع فیلترشکنها، بیم و امید از قطع مجدد اینترنت و یافتن راههای عبور از قطعی اینترنت با اتکا به فناوریهای ماهوارهای از دیگر محورهای مورد توجه رسانههای دنیا بود.
متن پیش رو چکیده و بازتابی از گزارشهایی است که در الجزیره، آتلانتیک، ایندیپندنت، تکرادار و سایت بیبیسی بینالملل منتشر شده است.
- اینترنت قطرهچکانی و پلتفرمها در کما
بر اساس گزارشهای فنی، هنوز تمامی دیتاسنترها به مدار بازنگشتهاند و پروتکلهای اینترنتی همچنان مسدود، محدود یا در وضعیت «لیست سفید» (Whitelisted) قرار دارند.
سایت الجزیره با این مقدمه گزارش داد: مقامات ایران سه ماه پس از قطع کامل ارتباطات کشور در آغاز جنگ با ایالات متحده و اسرائیل، بخشی از دسترسی به اینترنت را احیا کردهاند، اما محدودیتها برای اکثر مردم همچنان پابرجا است.
دولت ایران هفته گذشته اعلام کرد فرآیندی را برای بازگرداندن دسترسی به اینترنت به سطح پیش از جنگ آغاز کرده است؛ سطحی که خود به شدت محدود بود، چرا که کشور در آن زمان تازه از یک قطع دسترسی ۲۰ روزه دیگر خارج شده بود.
اقدام هفته قبل به بیش از ۲۰۰۰ ساعت قطع تقریباً کامل اینترنت در کشوری با ۹۰ میلیون نفر جمعیت پایان داد؛ یعنی طولانیترین بلکاوت (خاموشی ارتباطی) سراسری که تاکنون در جهان ثبت شده است.
اما بر اساس گزارشهای متعدد کاربران، روایتهای رسانههای محلی و تحلیلهای کارشناسی، دسترسی ایرانیان به اینترنت جهانی به هیچ وجه بازیابی نشده است.
دسترسی به میلیونها صفحه وب همچنان مسدود است و تقریباً تمامی سرویسها و اپلیکیشنهای جهانی مانند یوتیوب، اینستاگرام، تلگرام، واتساپ، فیسبوک و ویز بسته هستند و هیچ برنامهای هم برای بازگشایی آنها در دست بررسی نیست.
اتصالات موبایل، بیسیم و خطوط ثابت، با درجات مختلف، کند و با قطعیهای مکرر همراه است، در حالی که بسیاری از اپلیکیشنها و خدمات داخلی نیز به طور منظم دچار اختلال شده یا لود نمیشوند.
در ادامه این گزارش آمده، همچنین برخی از سرویسهای گوگل کار میکنند و برخی دیگر نه. در سیستمعامل ویندوز مایکروسافت، وایفای سیستم به دلیل اختلالات اینترنتی مدام ریاستارت میشود. گیمرها نیز به نوبه خود مجبورند با پدیدهای به نام «پینگ بالا» دستوپنجه نرم کنند که باعث لگ و اختلال در بازیها میشود.
در همین حال بیشتر مردم برای دسترسی به اینترنت به بازار سیاه کشانده شدهاند؛ بازاری که ثابت شده برای فروشندگان فیلترشکن (VPN) یا سایر روشهای دور زدن فیلترینگ که اغلب شایعاتی پیرامون وابستگی آنها وجود دارد، بسیار سودآور است.
این اتصالات اکنون پس از آنکه مقامات بخشی از پهنای باند اینترنت را بازگرداندند کمی ارزانتر شدهاند، اما تقاضا برای فیلترشکنها به شدت افزایش یافته و مردم در حین گشتوگذار در این بازار در معرض کلاهبرداران و بدافزارها قرار دارند.
- اینترنت یا معماری نوین فیلترینگ
در همین حال، حتی پس از بازگشایی جزئی، مقامات ایرانی همچنان چندین لایه پیچیده از محدودیتها را اعمال میکنند که عملاً دسترسی کامل به اینترنت را به امتیازی تبدیل کرده است که تنها تعداد اندکی از افراد مجاز میتوانند از آن بهرهمند شوند.
رسانههای محلی گزارش دادند که بسیاری از دیتاسنترها هنوز به طور کامل به مدار بازنگشتهاند و برخی پروتکلهای اینترنتی مانند IPv6 و HTTP/3 مسدود هستند، در حالی که برخی دیگر مانند UDP به طور فعال توسط مقامات دچار اختلال میشوند. (این پروتکلها عمدتا برای عبور از فیلترینگ مورد استفاده هستند.)
یک کارشناس که بدون افشای نام با الجزیره گفتگو کرد، گفت که بسیاری از آیپیهای (IP) خارجی در حال حاضر به طور کامل مسدود نیستند، بلکه در یک وضعیت میانی محدودشده یا «خاکستری» قرار گرفتهاند.
در عمل، در حالی که به این اتصالات اجازه برقراری داده میشود، ترافیک و حجم بستههای دادهای که مقامات به مردم اجازه استفاده از آنها را میدهند به شدت محدود است و در نتیجه اتصال بسیار ضعیفی برقرار میشود. با این حال، اگر اتصال در «لیست سفید» قرار گیرد، محدودیتهای کمتر یا صفر اعمال خواهد شد.
این امر موج جدیدی از انتقادات را علیه مسعود پزشکیان، رئیسجمهور به نسبت میانهروی ایران برانگیخته است؛ کسی که در کارزار انتخاباتی خود، بخشی از برنامهاش را بر بازگشایی اینترنت استوار کرده بود.
روزنامه اصلاحطلب سازندگی در یادداشتی از این «گشایش دیرهنگام» انتقاد کرد، در حالی که سایت خبری خبرآنلاین نزدیک به دولت نوشت: «زیرساختهای فنی اینترنت قربانی معماری جدید فیلترینگ شده است.»
اما دولت پزشکیان از سوی افرادی که موافق حفظ قطع کامل اینترنت هستند نیز زیر آتش قرار دارد. رسانههای ایرانی اعلام کردند که چندین عضو شورای عالی امنیت فضای مجازی و دیگر نهادهای حکومتی تلاش کردند با گرفتن حکمی از دیوان عدالت اداری مبنی بر تعلیق نهاد دولتی صادرکننده دستور بازگشایی، این فرآیند را متوقف کنند.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، روز یکشنبه در یک مصاحبه زنده در تلویزیون دولتی به شدت مورد بازخواست قرار گرفت و مجری برنامه تاکید کرد که حکم دادگاه پابرجا است، بنابراین فرآیند بازیابی اینترنت ممکن است قانونی نباشد.
- ابهام در سرنوشت اینترنت طبقاتی
در ادامه گزارش الجزیره آمده است، مقامات همچنین از تشریح جزییات طرح «اینترنت طبقاتی» و سرنوشت این سیستم دسترسی چندسطحی خودداری کردهاند.
به عنوان بخشی از این طبقهبندی، ایرانیان بر اساس شغل و سایر دستهبندیهای انجامشده، درجات متفاوتی از دسترسی یا عدم دسترسی را به اینترنت جهانی دریافت میکنند.
برای اجرای این موضوع، طرحی موسوم به «اینترنت حرفهای» (Internet Pro) معرفی شد که دسترسی کممحدودیتتر را با قیمتی حدود سه برابر یک بسته اینترنت معمولی و محدودتر ارائه میدهد.
یک کاربر که از طریق وابستگی دانشگاهی چنین اتصالی را دریافت کرده بود به الجزیره گفت که این اتصال روز یکشنبه همچنان فعال بوده و اپراتور مخابراتی آنها هیچ برنامهای برای غیرفعال کردن این خدمات یا ارائه بازپرداخت اعلام نکرده است. با این حال، شرکت ارتباطات سیار ایران (همراه اول) هفته گذشته تبلیغات و صفحه ثبتنام «اینترنت حرفهای» خود را از دسترس خارج کرد.
در حالی که بلاتکلیفی همچنان پابرجا است، بخش نظرات سایتهای خبری دولتی همچنان پر از پیامهای خشم و ناامیدی نسبت به تداوم اختلالات اینترنتی است؛ اختلالاتی که در یک اقتصاد پرتنش، به کسبوکارها و کارگران ضربه سختی زده است.
با این وجود، افراد بیشتری توانستهاند به رسانههای اجتماعی بازگردند، جایی که ویدیوهای بیشتری از جنگ منتشر کردهاند. برخی دیگر نیز در حال به اشتراک گذاشتن تجربیات خود از جنگ هستند، از جمله اینکه هنگام اصابت اولین بمبها به پایتخت کجا بودند و چه احساسی داشتند.
اما این موضوع از ناامیدی بسیاری از مردم نکاسته است. یکی از ساکنان تهران که به شرط ناشناس ماندن با الجزیره گفتگو کرد، گفت: «آنچه ما در حال حاضر داریم اینترنت نیست. این بازگشت به وضعیت نیمهبسته قبلی است که اکنون به عنوان یک دستاورد فروخته میشود.»
- بخش بزرگی از ایرانیان در حالت قطع
در همین رابطه ایندیپندنت نیز در گزارشی دیگر در همین رابطه مدعی شد دهها پیام و گزارش مستقیم از مردم سراسر ایران دریافت کرده است که نشان میدهد بخش بزرگی از جمعیت کشور همچنان یا به اینترنت جهانی دسترسی ندارند یا تنها میتوانند از طریق یک سرویس بسیار محدود و بسیار کند متصل شوند.
کاربران همچنین اختلالات گستردهای را در سراسر شبکه اینترنت ایران گزارش میدهند. یکی از ساکنان تهران گفت: «با وجود اینکه اینترنت تا حدی باز شده است، هیچکدام از اپلیکیشنها حتی با فیلترشکنهای قوی هم درست کار نمیکنند. ما هنوز باید به کانفیگهای پولی و گرانقیمت متصل شویم.»
این موضوع به یک مشکل بزرگ برای میلیونها کاربر اندروید، به ویژه دارندگان گوشیهای سامسونگ تبدیل شده است. برخی از کاربران میگویند حتی نصب آپدیتهای امنیتی نیز دشوار است، در حالی که بسیاری از اپلیکیشنها عملاً بدون دسترسی پایدار به گوگلپلی از کار افتادهاند. کاربران در ایران گزارش میدهند که همچنان دسترسی محدودی به برخی سرویسها و اپلیکیشنهای جهانی دارند.
یک کاربر نوشت: «هر کسی میگوید اینترنت در ایران برگشته، واقعاً درکی از آنچه مردم میکشند ندارد. گوگلپلی هنوز باز نمیشود و ما حتی نمیتوانیم اپلیکیشنهای سامسونگ را بروزرسانی کنیم.»
ایندیپندنت در ادامه مدعی شده که یافتههایش نشان میدهد که تنها دسترسی محدودی برای بخشی از کاربران بازیابی شده و میلیونها نفر در سراسر ایران بدون دسترسی مناسب به اینترنت جهانی رها شدهاند. برخی از کارشناسان فناوری بر این باورند که تنها برای کاهش فشار افکار عمومی، اتصال بینالمللی به صورت جزئی بازگشته، در حالی که همچنان کنترل و نظارت شدیدی روی کاربران حفظ شده است.
از سوی دیگر بسیاری از کاربران رسانههای اجتماعی نیز گزارش میدهند که سرعت اینترنت به شدت پایین است و استفاده از بسیاری از فیلترشکنها تقریباً غیرممکن است. دیگران میگویند به عمد اتصال به گونهای بازیابی شده است که تنها اجازه دسترسی به خدمات محدود و به شدت کنترلشده را بدهد.
- ناگزیری از قطع بعدی اینترنت
اما نشریه تحلیلی آتلانتیک آمریکا نیز در مطلبی با تیتر «قطع بعدی اینترنت ایران ناگزیر است» به مرور قطعیهای قبلی اینترنت در ایران پرداخت و از ابزارهایی گفت که با قطع بعدی اینترنت میتواند مورد استفاده باشد.
در بخشی از این گزارش آمده است: با کمی تلاش، زیرساخت فناوری «مستقیم به موبایل» (D2C) میتواند تا سال ۲۰۲۷ مستقر شود (اگرچه سالها طول میکشد تا این فناوری به مقیاس وسیع به دست مردم برسد.)
اما این پروژه ابتدا باید از سد برخی موانع نظارتی بینالمللی عبور کند. چین و ایران احتمالاً لابی خواهند کرد تا کلید قطع این سیستم را در دست دولتها نگه دارند. اگرچه کشورهایی که به ارتباطات آزاد اهمیت میدهند نیز ممکن است برای مقابله با این تلاشها اقدام کنند.
در حال حاضر «ائتلاف مستقیم به موبایل» در حال فشار بر شرکتهای توسعهدهنده D2C (که استارلینک یکی از آنها به شمار میرود) است تا به این ترتیب جمعیتهای تحت تاثیر قطع اینترنت توسط دولتها را از همان ابتدا در طراحی این فناوری لحاظ کنند، تا قابلیتهایی را ایجاد کنند که این سیستم را در چنین بحرانهایی قابل استفاده سازد.
در ایران، احیای جزئی دسترسی به اینترنت یک تسکین است، اما بسیاری از ایرانیان را بیش از هر زمان دیگری نسبت به آنچه در طول ماههای قطع کامل از دست دادهاند، هوشیار کرده است.
یک جوان ایرانی کمی پس از آنلاین شدن به آتلانتیک گفت: «احساس عجیبی دارم؛ خوشحالم اما واقعاً عصبانی هم هستم. آنها حقوق ما را از ما گرفتند و این بسیار تحقیرآمیز بود.»
- بیم و امید بازگشت اینترنت در ایران
در همین حال گروه مانیتورینگ بی بی سی جهانی نیز در بخشی از مطلب خود با تیتر «بیم و امید بازگشت اینترنت ایران» نوشت: هنگامی که اینترنت بازگشت، تاثیر آن فوری و افشاگرانه بود. فضاهای آنلاین به سرعت پر از پیام شد، زیرا کسانی که متصل مانده بودند (یا راههایی برای دور زدن قطع اینترنت پیدا کرده بودند) شروع به بازگو کردن تحولات هفتههای گذشته برای کسانی کردند که تازه دوباره به شبکه میپیوستند.
در عین حال، تصمیم برای احیای دسترسی، جرقه بحثهایی را در داخل کشور زد و برخی از این اقدام انتقاد کردند.
با این حال اما برای بسیاری از ناظران، خود این بازگشایی حامل سیگنال مهمتری بود: این اقدام نشان میداد که بازگشت قریبوقوع به یک درگیری در مقیاس بزرگ با ایالات متحده ممکن است کمتر از آن چیزی باشد که برخی از آن بیم داشتند.
- انفجار 6هزار درصدی هجوم به فیلترشکنها
در همین حال اما رسانه تخصصی تکرادار از جهش بیسابقه و عجیب تقاضا برای فیلترشکن به فاصله کوتاهی از بازگشایی اینترنت در ایران نوشت.
این رسانه به نقل از یک عرضهکننده اروپایی فیلترشکن مدعی شد: ثبتنام کاربران از ایران را به دنبال احیای جزئی دسترسی به اینترنت پس از یک خاموشی سهماهه در سراسر کشور، با جهش ۱۷,۵۰۰ درصدی ثبت کرده است.
این شرکت همچنین ادعا کرد: یک موج اولیه ۶۰۰۰ درصدی تا روز چهارشنبه ۲۷ مه ثبت شد، یعنی پس از آنکه ایران شروع به رفع قطع تقریباً کامل اینترنت کرد. روز بعد، این ارقام بیش از دو برابر شد و مدیر این شرکت خاطرنشان کرد که ترافیک به «سطح فوریه» بازگشته است؛ یعنی قبل از موج دوم محدودیتها که ۸۸ روز به طول انجامید.
از آنجا که دولت ایران از روز سهشنبه اجازه دسترسی محدود به اینترنت را داد، کاربران به سمت بهترین سرویسهای VPN هجوم آوردند تا اتصالات امن برقرار کرده و فیلترهای باقیمانده را دور بزنند.
اما هجوم گسترده ایرانیها به نصب و استفاده از فیلترشکنها جدید نیست. در اکتبر ۲۰۲۲، مقامات ایرانی محدودیتهای شدید اینترنتی اعمال کرده و بیشتر پلتفرمهای رسانههای اجتماعی را مسدود کردند که این امر نیز منجر به افزایش ۶۰۰۰ درصدی ثبتنامها شد. اخیراً نیز در ژوئن ۲۰۲۵، یک افزایش ۵۵۰۰ درصدی زمانی ثبت شد که اتصال پس از یک خاموشی تقریباً کامل که اعمال شده بود، به صورت جزئی بازیابی شد.
در ادامه این گزارش ادها شده، نوسانات دسترسی به اینترنت در ایران در اوایل سال جدید میلادی نیز برجسته شد، به طوری که در ۷ ژانویه یک موج ثبتنام ۱۰۰۰ درصدی ثبت شد. پس از آن یک جهش خیرهکننده ۴۰۰هزار درصدی در ۲۱ ژانویه و در جریان یک پنجره کوتاه و آشفته از بازگشایی اینترنت رخ داد.
و در نهایت اینکه جهش ۶۰۰۰ درصدی فعلی نشان میدهد که علیرغم ترومای ناشی از قطع سهماهه اخیر، اشتها برای دسترسی به اینترنت همچنان کاهش نیافته است.
