آزاده کیاپور
تحول شهری در عصر فناوری، فقط به توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و هوشمندسازی خدمات محدود نیست. آنچه شهر را از مجموعه‌ای از سامانه‌ها و تجهیزات به محیطی کارآمد برای زندگی تبدیل می‌کند، توانایی مدیران در شناخت مسائل، استفاده از دانش و اصلاح تصمیم‌هاست؛ مسیری که به گفته حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور، بدون تغییر نگرش مدیران و عبور از بوروکراسی به سمت عمل‌گرایی به نتیجه نمی‌رسد.
به گزارش عصر ارتباط، سمینار «تحول مفاهیم شهری و مسیر حرکت به سوی شهرهای دانش‌بنیان، هوشمند و شناختی» با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور و جمعی از فعالان و صاحب‌نظران حوزه علم، فناوری و مدیریت شهری در اتاق بازرگانی اصفهان برگزار شد. در این نشست، نقش دانش، فناوری و نوآوری در اداره شهرها و الزامات حرکت به سوی الگوهای جدید توسعه شهری مورد بررسی قرار گرفت.
- از دیجیتالی‌کردن خدمات تا شناخت مسائل شهر
افشین با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه اداره شهرها، تغییر رویکرد مدیران را از الزامات تحقق شهرهای دانش‌بنیان و هوشمند دانست. به گفته او، ایجاد زیرساخت‌های پیشرفته، استفاده از هوش مصنوعی و دیجیتالی‌کردن خدمات، به‌تنهایی رفاه شهری را محقق نمی‌کند. فناوری زمانی اثرگذار است که به ابزاری برای حل مشکلات شهروندان و بهبود کیفیت خدمات تبدیل شود.
در مسیر تحول شهری، مفاهیمی مانند شهر دانش‌محور، شهر دانش‌بنیان، شهر دیجیتال، شهر هوشمند و شهر شناختی مطرح شده‌اند. این مفاهیم با وجود اشتراک در استفاده از دانش و فناوری، بر جنبه‌های متفاوتی تأکید دارند. دیجیتالی‌کردن خدمات به استفاده از ابزارهای دیجیتال برای ارائه خدمات مربوط است. شهر هوشمند از داده‌ها و فناوری برای بهبود مدیریت و استفاده از منابع بهره می‌گیرد. در الگوی دانش‌محور نیز تولید و به‌کارگیری دانش و ارتباط دانشگاه، صنعت و کسب‌وکارهای فناورانه اهمیت دارد.
اما شهر شناختی یک گام فراتر می‌رود و بر یادگیری مستمر، تحلیل داده‌ها، شناخت بهتر مسائل و اصلاح تصمیم‌ها بر اساس نتایج تأکید می‌کند. در چنین الگویی، فناوری صرفاً وسیله‌ای برای سریع‌تر انجام‌دادن امور نیست، بلکه باید به مدیران کمک کند تصمیم‌های دقیق‌تری بگیرند و عملکرد خود را بر پایه بازخوردها اصلاح کنند.
افشین کاهش دشواری‌های زندگی روزمره مردم و تسهیل امور اداری و دسترسی به خدمات را از معیارهای مهم پیشرفت شهری دانست. بر این اساس، ارزش فناوری را نمی‌توان تنها با تعداد سامانه‌ها یا تجهیزات جدید سنجید. پرسش اصلی این است که استفاده از این ابزارها تا چه اندازه به بهبود زندگی شهروندان منجر می‌شود.
- نیازهای شهر، بازار شرکت‌های دانش‌بنیان
تحول شهری تنها به تغییر شیوه مدیریت محدود نمی‌شود. نیازهای شهرها می‌توانند زمینه‌ای برای توسعه بازار محصولات و خدمات فناورانه باشند؛ به شرط آنکه مسائل واقعی مدیریت شهری به‌درستی شناسایی و به نیازهای مشخص تبدیل شوند.
حمل‌ونقل، مدیریت منابع، محیط زیست، خدمات عمومی و فرایندهای اداری از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند مبنای تعریف نیازهای فناورانه قرار گیرند. در این رویکرد، شرکت‌های دانش‌بنیان به‌جای عرضه محصولاتی که صرفاً قابلیت‌های فنی آن‌ها برجسته است، فرصت پیدا می‌کنند راه‌حل‌هایی متناسب با نیازهای واقعی شهرها ارائه دهند.
این مسیر به چند حلقه مرتبط نیاز دارد: شناسایی مسئله، تعریف دقیق نیاز، ارزیابی راه‌حل‌ها و فراهم‌کردن زمینه استفاده عملی از محصولات. مدیریت شهری نیز در این میان فقط مصرف‌کننده فناوری نیست، بلکه می‌تواند با مشخص‌کردن نیازها و فراهم‌کردن زمینه استفاده از راه‌حل‌های کارآمد، به شکل‌گیری بازار برای محصولات دانش‌بنیان کمک کند.
- عبور از بوروکراسی به عمل‌گرایی
افشین در تشریح الزامات تحقق شهرهای دانش‌بنیان و هوشمند، بر تغییر رویکرد حکمرانی شهری بر پایه الگوهای نوین حکمرانی علم، فناوری و نوآوری تأکید کرد. به گفته او، زیرساخت‌های فناورانه، هوش مصنوعی و خدمات دیجیتال زمانی می‌توانند به افزایش رفاه عمومی کمک کنند که در خدمت حکمرانی کارآمد و مسئله‌محور قرار گیرند و زمینه مشارکت دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان فراهم شود.
حرکت از بوروکراسی به عمل‌گرایی، در عمل به معنای عبور از تمرکز صرف بر راه‌اندازی سامانه‌ها و خرید تجهیزات و توجه بیشتر به نتایج است. کاهش زمان ارائه خدمات، ساده‌شدن فرایندهای اداری، بهبود دسترسی شهروندان و استفاده مؤثرتر از منابع، از جمله معیارهایی هستند که می‌توانند میزان اثرگذاری فناوری را در اداره شهر نشان دهند.
- زیرساخت ارتباطی؛ لازم اما ناکافی
معاون علمی رئیس‌جمهور در پاسخ به پرسشی درباره نقش زیرساخت اینترنت در توسعه شهرهای دانش‌بنیان، هوشمند و شناختی، بر ضرورت برنامه‌ریزی برای آینده و حرکت به سمت توسعه نسل پنجم ارتباطات همراه (5G) تأکید کرد.
او با اشاره به تلاش‌های وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، ابراز امیدواری کرد زیرساخت‌های موردنیاز برای پیشبرد این رویکردها فراهم شود. اینترنت پرسرعت و ارتباطات نسل پنجم می‌توانند زمینه گسترش خدمات متصل، تحلیل داده‌ها و کاربردهای هوش مصنوعی را فراهم کنند.
- پیوند دانشگاه، صنعت و مدیریت شهری
یکی دیگر از محورهای نشست، نقش شهر دانش‌بنیان در پیوند میان ظرفیت‌های علمی، توان تولیدی و نیازهای جامعه بود. در این الگو، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی باید با مسائل واقعی شهر ارتباط مؤثر داشته باشند و شرکت‌های دانش‌بنیان بتوانند دستاوردهای فناورانه را به محصولات و خدمات قابل استفاده تبدیل کنند.
مباحث مطرح‌شده از سوی اسفندیار اختیاری درباره شهر دانش‌بنیان نیز بر اهمیت نقش دانش در توسعه شهرها متمرکز بود. ارتباط میان تولید دانش، نیازهای جامعه و امکان استفاده از دستاوردهای علمی، از الزامات تبدیل ظرفیت‌های پژوهشی به مزیت‌های توسعه‌ای است.
در بخش دیگری از نشست، امیر کشانی بر اهمیت هم‌افزایی میان دولت، بخش خصوصی و دانشگاه‌ها در مسیر توسعه فناوری و نوآوری تأکید کرد. در این الگو، دولت و مدیریت شهری می‌توانند نیازهای عمومی را شناسایی کنند، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی راه‌حل‌های علمی را توسعه دهند و شرکت‌های خصوصی و دانش‌بنیان، این راه‌حل‌ها را به محصولات و خدمات قابل استفاده تبدیل کنند.
تحقق چنین همکاری‌ای به تعریف روشن مسئولیت‌ها، شناسایی دقیق نیازها و ارزیابی نتایج وابسته است. مشارکت بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز می‌تواند امکان استفاده از ظرفیت‌های خارج از ساختار اداری و توسعه راه‌حل‌های متنوع‌تر برای مسائل شهری را فراهم کند.
- معیار نهایی؛ تغییر ملموس در زندگی مردم
حرکت به سمت شهرهای دانش‌بنیان، هوشمند و شناختی را نمی‌توان صرفاً با توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، افزایش تعداد سامانه‌ها یا اجرای پروژه‌های فناورانه سنجید. کیفیت خدمات، سهولت انجام امور، دسترسی شهروندان، استفاده مؤثر از منابع و توانایی مدیریت شهری در اصلاح تصمیم‌ها، معیارهای مهم‌تری برای ارزیابی این مسیر هستند.
تأکید افشین بر تغییر رویکرد مدیران نیز بر همین نقطه متمرکز است: فناوری باید به حل مسائل واقعی منجر شود. تحقق این هدف به پیوند میان دانش، صنعت و مدیریت شهری و همچنین به حکمرانی‌ای نیاز دارد که به‌جای تمرکز بر ابزارها، نتایج را دنبال کند.
در نهایت، شهر هوشمند نه با تعداد سامانه‌های نصب‌شده، بلکه با توانایی‌اش در حل مسائل و آسان‌ترکردن زندگی شهروندان شناخته می‌شود.
