علی شمیرانی

تجربه ایران در استفاده و محدودسازی اینترنت ماهواره‌ای، بار دیگر بحث درباره نقش فناوری‌های ارتباطی نوین در حفظ اتصال در شرایط بحرانی را برجسته کرده است. متن حاضر تحلیلی از مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS) با قلم اندرو فریدمن، اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین زمین (LEO) را از منظر فرصت‌های ارتباطی، چالش‌های وابستگی فناورانه و آینده دسترسی به اینترنت بررسی می‌کند.

تنها چند روز پس از آغاز حمله روسیه به اوکراین، وزیر تحول دیجیتال این کشور در پیامی در شبکه اجتماعی توییتر از ایلان ماسک درخواست کرد خدمات استارلینک در اوکراین فعال شود. حدود ۱۲ ساعت بعد، ماسک اعلام کرد که اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین زمین (LEO) استارلینک در اوکراین فعال شده است.

هدف قرار دادن عمدی زیرساخت‌های ارتباطی اوکراین توسط روسیه در چهار سال گذشته، موجب ایجاد پوشش نامنظم اینترنتی و خاموشی‌هایی شد که مشکلات اتصال را افزایش داد و شکاف‌های مهمی را در حفظ عملکرد یک کشور و هدایت جنگ در دوران مدرن ایجاد کرد.

اینترنت پرسرعت و قابل پیش‌بینی که زمانی یک مزیت فناورانه محسوب می‌شد، اکنون برای تقریباً تمام جنبه‌های زندگی، از عملکرد دولت‌ها و انجام فعالیت‌های اقتصادی گرفته تا فعالیت‌های جامعه مدنی و دفاع از حقوق بشر، به یک ضرورت تبدیل شده است. این در حالیست که اینترنت ماهواره‌ای مدار پایین زمین (LEO) می‌تواند به پر کردن شکاف‌های حیاتی در حوزه اتصال کمک کند.

• اینترنت ماهواره‌ای چیست و چه مزایایی دارد؟

اینترنت ماهواره‌ای مدار زمین‌ثابت (GEO) تقریباً سه دهه است که یکی از پایه‌های اصلی اتصال ماهواره‌ای محسوب می‌شود. با این حال، این فناوری که بر ماهواره‌هایی در فاصله بیش از ۲۲ هزار مایلی از سطح زمین متکی است، هزینه راه‌اندازی بسیار بالایی دارد، در برابر تداخل آسیب‌پذیر است و در مقایسه با اینترنت پهن‌باند، سرعت پایین‌تری ارائه می‌دهد.

در مقابل، ماهواره‌های مدار پایین زمین (LEO) در ارتفاع ۱۲۰۰ مایلی یا کمتر از سطح دریا حرکت می‌کنند. این ویژگی باعث کاهش تداخل، ارزان‌تر شدن فرآیند پرتاب و فراهم شدن امکان اتصال سریع‌تر می‌شود.

در حالی که سامانه LEO آمازون با نام آمازون لئو در آزمایش‌ها به سرعت‌هایی تا یک گیگابیت بر ثانیه رسیده است، سامانه‌های رایج GEO معمولاً به حداکثر سرعتی معادل ۱۰ تا ۱۵ درصد این میزان دست پیدا می‌کنند.

قابلیت پیش‌بینی و سرعت اینترنت ماهواره‌ای LEO، یک مزیت مهم برای تداوم عملکرد دولت‌ها و ایجاد ارتباط میان افراد و گروه‌ها در شرایطی است که گزینه‌های دیگر دسترسی وجود ندارد.

چنین شکاف‌هایی ممکن است به دلیل کمبود زیرساخت در مناطق روستایی و دورافتاده، حملات بازیگران خارجی یا غیردولتی علیه زیرساخت‌های اینترنت یا تلاش‌های عمدی برای محدود کردن اتصال یک جامعه ایجاد شوند.

به طور خلاصه، ماهواره‌های LEO با تغییر مداوم موقعیت خود و دشوارتر کردن هدف‌گیری، ظرفیت کاهش برخی شکاف‌های زیرساختی را دارند و می‌توانند تا حد زیادی بدون دخالت دولت فعالیت کنند.

• خطرات اینترنت ماهواره‌ای چیست؟

اگرچه خطرات وابستگی بدون قید و شرط به هر فناوری گسترده و پیش‌بینی کامل آن دشوار است، اما این خطرات عمدتاً در دو دسته قرار می‌گیرند.

دسته نخست، به زیرساخت‌های حیاتی تحت مدیریت بخش خصوصی و ماهیت متغیر صنایع خصوصی مربوط می‌شود. دسته دوم نیز به خطر تبدیل شدن این فناوری‌ها به یک هدف واحد برای بازیگرانی بازمی‌گردد که قصد سرکوب، سانسور یا محدود کردن ارتباطات را دارند.

• وابستگی به زیرساخت‌های حیاتی خصوصی

زیرساخت‌های حیاتی که توسط بخش خصوصی مدیریت می‌شوند، می‌توانند وابستگی به شرکت‌ها یا افرادی ایجاد کنند که ساختار انگیزشی خاص خود را دارند. در برخی فناوری‌ها، این موضوع می‌تواند به شرکت‌ها نفوذ قابل توجهی بر بخش‌های مهم حکمرانی یا عملیات سیاست خارجی بدهد.

این مسئله درباره دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای LEO، همانند سایر خدمات حیاتی مانند برق یا آب، قابل توجه است. ماهیت پیچیده و چندلایه روابط میان افراد، شرکت‌ها و دولت‌ها نیز لایه دیگری از ملاحظات را به این موضوع اضافه می‌کند.

سرعتی که اسپیس‌ایکس متعلق به ایلان ماسک توانست استارلینک را در اوکراین فعال کند، مزیت بخش خصوصی را نشان داد، اما رابطه بلندمدت‌تر این شرکت با اوکراین، به‌ویژه در مقایسه با تجربه کشورهای دیگر، تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهد.

چند ماه پس از آغاز ارائه خدمات استارلینک در اوکراین، اسپیس‌ایکس با پنتاگون تماس گرفت و درخواست تأمین مالی کرد. این درخواست در شرایطی مطرح شد که مقاومت اوکراین به این فناوری وابسته شده بود.

به گفته یکی از مشاوران ریاست‌جمهوری اوکراین، این فناوری «به اوکراین کمک کرده بود تا از بحرانی‌ترین لحظات جنگ عبور کند» و یک مقام ارشد نظامی آمریکا نیز آن را «فوق‌العاده مؤثر در میدان نبرد» توصیف کرده بود.

فراتر از موضوع تأمین مالی، مسئله دیگری نیز مطرح است. ماهیت غیرقابل پیش‌بینی تصمیم‌های شخصی افراد در کنار توانایی آنها برای تبدیل شدن به یک نقطه قطع واحد برای فناوری‌های حیاتی.

بیش از یک سال پس از آغاز تهاجم روسیه به اوکراین، ایلان ماسک شخصاً در تصمیمی، دسترسی استارلینک برای ارتش اوکراین را پیش از یک عملیات مشخص در کریمه محدود کرد.

• تجربه ایران و دوگانگی تصمیم‌های شرکت‌های فناوری

این موضوع در واکنش استارلینک به دو دولت در ژانویه ۲۰۲۶ نیز برجسته شد. در حالی که این شرکت تصمیم گرفت از دستور دولت اوگاندا برای توقف فعالیت پیش از قطع اینترنت در روزهای نزدیک به انتخابات این کشور پیروی کند، استارلینک همزمان یکی از معدود منابع فعال ارتباطی بدون محدودیت در جریان قطعی‌های اینترنتی ایران بود.

این اتفاق در شرایطی رخ داد که استفاده از استارلینک در ایران از نظر قانونی ممنوع بود و کشور با یکی از گسترده‌ترین قطعی‌های اینترنت ثبت‌شده مواجه شده بود.

به نوشته فریدمن، اگرچه قطع اینترنت در ایران، استارلینک را کمتر قابل اعتماد و کم‌اثرتر کرد اگرچه این مسئله ناشی از تغییر تاکتیک‌های دولت ایران بود، نه تصمیم مستقیم اسپیس‌ایکس و مدیران آن.

او نتیجه می‌گیرد که استارلینک در یک مورد با دولت دارای محدودیت‌های شدید ارتباطی همراه شد، در حالی که در مورد دیگر تصمیم متفاوتی اتخاذ کرد و جامعه مدنی را در یک محیط بدون اینترنت و افراد دیگری را همچنان متصل نگه داشت.

زیرساخت‌های حیاتی به دلیل ماهیت خود، قابل کنار گذاشتن نیستند. زمانی که بازیگری با انگیزه‌ها و حوزه‌های نفوذ خارج از منافع عمومی، کنترل چنین زیرساخت‌هایی را در اختیار داشته باشد، شکاف‌هایی ایجاد می‌شود.

در مورد اینترنت ماهواره‌ای، اقدامات استارلینک در اوکراین و دیگر مناطق، از یک سو فرصت مهمی برای مدافعان حقوق بشر و تداوم فعالیت یک دولت تحت محاصره ایجاد کرده است، اما از سوی دیگر خطرهای ناشی از تفاوت در انگیزه‌ها و تصمیم‌گیری‌ها را نیز نشان می‌دهد.

• اقدامات متقابل علیه اینترنت ماهواره‌ای و تجربه ایران

اینترنت ماهواره‌ای در حال حاضر با پیامدهای نوآوری‌های فناورانه و همچنین اقدامات متقابل بازیگران مختلف مواجه است.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، در حالی که استارلینک در جریان قطعی‌های اینترنت در ایران به‌عنوان یکی از معدود ابزارهای ارتباطی بدون محدودیت عمل کرد، متقابلا دولت ایران نیز تا حدی توانست اثربخشی این فناوری را محدود کند.

به نوشته فریدمن، «محتمل‌ترین عامل» این محدودیت، فناوری‌ای ساخت روسیه با نام «کالینکا» است که یک اثر منطقه‌ای ایجاد می‌کند و هم عملکرد ماهواره‌های LEO را محدود می‌کند و هم جایگزینی آنها در مدار را دشوارتر می‌سازد.

کالینکا تنها فناوری مورد استفاده برای مقابله با اینترنت ماهواره‌ای نیست. روسیه و چین هر دو سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه قابلیت‌های فضایی متقابل انجام داده‌اند.

بر اساس این تحلیل، چین روی توسعه لیزرهایی کار کرده است که می‌توانند سامانه‌های ماهواره‌ای را مختل، کور یا دچار نقص عملکرد کنند. روسیه نیز علاوه بر کالینکا، فناوری‌های دیگری برای ایجاد اختلال در سیگنال‌های اینترنت ماهواره‌ای توسعه داده است.

فریدمن معتقد است تجربه ایران و سابقه همکاری‌های اخیر میان دولت‌های همسو، احتمال سرمایه‌گذاری و استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های محدودکننده ارتباطات را بیش از گذشته افزایش می‌دهد.

اگرچه این رویکرد در رقابت راهبردی فناوری موضوع جدیدی نیست، اما زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که یک جامعه یا دولت، وابستگی قابل توجه یا کاملی به یک فناوری خاص پیدا کند.

به اعتقاد نویسنده، با توجه به رویکرد روسیه در هدف قرار دادن زیرساخت‌های اوکراین، گزینه‌های جایگزین برای ارتش این کشور فراتر از اینترنت ماهواره‌ای بسیار محدود و ناممکن بود. همچنین زمانی که دولت‌هایی مانند ایران یا اوگاندا اینترنت را محدود می‌کنند، کاربران و فعالان گزینه‌های محدودی برای دسترسی به ارتباطات دارند.

• اقدامات لازم برای مقابله با خطرات اینترنت ماهواره‌ای

فریدمن معتقد است تمرکز آینده باید بر کاهش نگرانی‌هایی باشد که درباره اینترنت ماهواره‌ای مطرح شده است.

به گفته او، باید تلاش‌هایی برای افزایش پیش‌بینی‌پذیری سامانه‌های اینترنت ماهواره‌ای انجام شود. این موضوع نیز باید هم با در نظر گرفتن دسترسی به اینترنت به‌عنوان یک کالای عمومی و یک حق انسانی و هم با کاهش خطر قطع کامل یک سامانه که می‌تواند به از بین رفتن دستاوردهای حقوق بشری منجر شود، دنبال شود.

او تأکید می‌کند که نوآوری باید در اولویت قرار گیرد تا در برابر استفاده روزافزون بازیگران محدودکننده از قطع اینترنت مقاومت ایجاد شود؛ بازیگرانی که همچنان تلاش خواهند کرد ارتباطات و دسترسی به اطلاعات را محدود کنند.

نویسنده معتقد است آغاز این مسیر نیازمند ایجاد یک چارچوب فراگیر مبتنی بر حقوق بین‌الملل برای دسترسی به اینترنت است.

برای شروع، این تلاش نیاز به یک چارچوب فراگیر و مبتنی بر حقوق بین‌المللی برای دسترسی به اینترنت دارد.

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، پیش از این خواستار «دسترسی جهانی به اینترنت تا سال ۲۰۳۰ به عنوان یک حق اساسی بشر» شده است. این صرفاً اسناد حقوق بشر بین‌المللی موجود، از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی را شامل می‌شود که هر دو آزادی بیان، از جمله حق دریافت و انتقال اطلاعات را صرف نظر از رسانه یا «مرزها» تضمین می‌کنند. چنین رویکرد مبتنی بر حقوق، به افرادی که قطعی اینترنت را تجربه می‌کنند، مسیری برای عدالت از طریق دادگاه‌های بین‌المللی می‌دهد و برای ناقضان هزینه ایجاد می‌کند و دولت‌های مشکل‌ساز را به عنوان ناقضان حقوق بشر برچسب‌گذاری می‌کند، نه صرفاً حمایت از نگرانی هنجاری.

دوم، همانطور که کمپین Direct2Cell روشن می‌کند، «یک چارچوب حمایت از حقوق … لازم است، اما کافی نیست.» تعهدات مثبت از سوی اپراتورها، دولت‌ها و تأمین‌کنندگان مالی برای تحقق الزامات مثبت دسترسی فردی به اینترنت در مناطق جنگی و فجایع انسانی حیاتی هستند.

سوم، مطابق با رویکردی مبتنی بر حقوق و تعهدات مثبت، باید تلاش‌هایی برای دور زدن قطع تک‌سوئیچ برای زیرساخت‌های حیاتی، از جمله اینترنت ماهواره‌ای انجام شود.

کنگره جهانی آزادی، مجموعه‌ای از مدافعان حقوق بشر از سراسر جهان، این موضوع را در طرح «فناوری برای آزادی» خود در اولویت قرار داده است و تا آنجا پیش رفته است که بیانیه‌ای علیه تمرکزگرایی و یک سایت رسانه اجتماعی غیرمتمرکز برای جلوگیری از بسته شدن حساب‌ها برای اهداف اقتدارگرایانه ایجاد کرده است.

در حال حاضر دو شرکت بزرگ اینترنت ماهواره‌ای در ایالات متحده مستقر هستند و شرکت‌های کوچک‌تر در اتحادیه اروپا و کانادا مستقر هستند. همانطور که شرکت‌های تسلیحاتی با توجه به اهمیت کالاهایشان در اجرای سیاست خارجی، مشمول محدودیت‌ها و الزاماتی هستند، این شرکت‌ها نیز می‌توانند با شرایط مشابهی مواجه شوند، زیرا مشمول محدودیت‌های قانونی کشورهای مبدا هستند. در همین حال اتکای آنها به دلارهای تدارکات فدرال برای ادامه عملیات، انگیزه بیشتری برای رعایت مقررات ایجاد می‌کند.

در نهایت، ایالات متحده و سایر کشورهایی که از دسترسی به اینترنت حمایت می‌کنند، باید به تشویق نوآوری برای بهبود قابلیت اطمینان، ثبات و آسیب‌ناپذیری سیستم‌های اینترنتی ماهواره‌ای ادامه دهند. تلاش‌ها و اقدامات محدودکننده متوقف نخواهد شد و دسترسی به اینترنت همان اندازه ارزشمند است و راه‌های جدید برای اطمینان از اتصال مداوم برای حفظ این حق بشر بسیار مهم خواهد بود.