عباس پورخصالیان
عملیاتی شدن اغلب فناوریهای نو در حوزۀ رسانه، آمیزهای بیمارگون از شیفتگی و هراس را تاکنون در ذهن بسیاری از ما موجب شده است. یکی از جدیدترین رسانههای برآینده در جهان، اینترنت پهن باندِ سیستم ماهوارههایِ «لئوِ» موسوم به استارلینک است که افزون بر انگیزش احساسات متناقض مذکور در میان برخی از ما، زمینهساز حجم بزرگی از اخبار جعلی در رسانههایمان و باعث و بانیِ برداشتهای شبه فنیِ نادرست توسط شماری از خبرنگاران و کارشناسان و پژوهشگران دلواپس و سیاسیون انقلابی شده است.
آن احساسات متناقض و این حجم نسبتاً عظیم جعلیات در مورد خدمات استارلینک نه تنها تاکنون مانع استفاده از این فناوری در راستای توسعۀ کشور شده است بلکه ایلان ماسک را برانگیخت تا در اوج وقایع سال 1401، در توئیتهای خود از صدور استارلینک به قصد عبور از مرزهای ایران و ورود به داخل کشور دم بزند؛ از آن بلوفی سیاسی بسازد و «از همه جا بیخبران» را گمراه کند.
ناآشنایی با سازوکارهای تجارت جهانی ارتباطات و عدم اشراف بر مقررات بینالمللی اینترنت ماهوارهای در داخل نیز مزید بر علت شدند و کارشناسان و مسؤولان وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران نیز بدون در دست داشتن مدرکی ملموس، تنها با تکیه بر اخباری در حد بلوفِ سیاسی و به شدت مخدوش، دو سال است که مجبور شدهاند شکایت دولت ایران از استارلینک را در نشستهای هیأت Radio Regulatory Board که مقرراتگذار اتحادیۀ بینالمللی مخابرات در حوزۀ طیف و فرکانسهای رادیویی ست، مطرح کنند و با ادعای پیروزی بر ارواح خبیث، آسوده خاطر به کشور برگردند.
حالا- یعنی در اواسط شهریور 1403، خبر رسید که چه نشستهاید که کنترل اینترنت در ایران به زودی از دست حاکمیت خارج خواهد شد! چرا؟- چون که مجتمعهای مسکونی تهران در حال نصب استارلینک هستند و بزودی احتمالاً با کاهش قیمت و افزایش تقاضا، کنترل اینترنت هم مانند تلویزیون ماهوارهای از دست حاکمیت خارج میشود. سپس «فکت نامه»، وبگاه مدعی راستی آزمایی اخبار مشکوک، در ردّ خبر مذکور نوشت:
- «دسترسی به استارلینک در ایران، فیک است. بدون ایستگاههای زمینی امکان ارتباطی با استارلینک وجود ندارد. فکتنامه قبلا این موضوع را بررسی کردهاست. وعده ایلان ماسک برای تحقق اینترنت ماهوارهای در ایران، به ماهها زمان احتیاج دارد.
اما این شایعه باعث انتشار یک بدافزار اندرویدی در اینترنت شده.»
اما جالب است که تهیهکنندگان فکتنامه هم پاسخ درستی ندادهاند: دسترسی به استارلینک در ایران، فیک نیست!
زیرا در صورت تصویب کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات ایران و اقدام سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، و به شرط پذیرش و تحققپذیر بودن درخواستهای ما از طرف استارلینک، امری شدنی است.
آنچه فیک است این خبر است که بدون ایستگاههای زمینی امکان ارتباطی با استارلینک وجود ندارد، خیر! بدون ایستگاههای زمینی هم امکان ارتباط با استارلینک وجود دارد!
اغلب کاربران بهرهمند از خدمات اینترنت باند پهن استارلینک در جهان بدون عبور از ایستگاه (های) زمینیِ کشوری که در آن به سر میبرند مستقیماً به سیستم ماهوارههای استارلینک متصل میشوند. ایجاد «تله پورت» (Teleport یا به بیان غیر فنی: «ایستگاه زمینی») راه حلی است ثانویه برای به اشتراکگذاری پهنای باند و سرشکن کردن هزینههای سنگین خدمات استارلینک میان جمعی از کاربران استارلینک در آپارتمانهای یک ساختمان بلندمرتبه یا میان واحدهای یک شرکت و یا بین خانوارهای یک شهرک.
البته استارلینک یا هر شرکت ماهوارهای دیگر، از لحاظ تکنولوژیکی قادر است رگولاتوری ایران را نادیده بگیرد و همه استانداردهای ITU و WTO را زیر پا بگذارد و قاچاقی در نقطهای از خاک کشور ایران به قصد فعالیتی پنهانی و اضطراری و بسیار کوتاه مدت مستقر شود. اما به دلایلی فنی و حقوقی این کار را نمیکند. زیرا این کار، تجاوز به حریم فرکانسی کشور ایران محسوب و برایش گران تمام میشود.
شرکت استارلینک نه یک نهاد سیاسی و نه یک نهاد خیریه عامالمنفعه است بلکه یک بنگاه اقتصادی است که طبق مقررات اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU ) و هیأت هماهنگکننده فرکانسهای رادیویی (RRB) در جهان فعالیت میکند و مجبور است از استانداردهای WTO (سازمان جهانی تجارت یا سازمان تجارت جهانی ) پیروی کند و مقید به رعایت قوانین تجارت بینالمللی است. تازه پس از عبور استارلینک از هفتخوان مقررات جهانی و بینالمللی، استارلینک اگر بتواند وارد کشوری شود باید مو به مو مقررات آن کشور را رعایت کند.
- دو نمونه از برداشت نادرست در مورد استارلینک
- اواسط شهریور ماه 1403 یکی از پژوهشگران حوزۀ ارتباطات و فناوری اطلاعات در گفتگو در شبکه اجتماعی همکاران در رسانه اجتماعی «بله» اظهار نظر کرد که ماهوارههای استارلینک دارای دوربین هستند و کاربر استارلینک گویا میتواند هر آن که بخواهد (برای مثال:) محل پارک ماشین خود را در پارکینگ مشاهده کند و نیز (مثل عکسبرداری با گوشی تلفن همراه) از طریق دوربینهای نصب شده روی ماهوارههای استارلینک از هر منظرهای که بخواهد عکس بگیرد!
اما اگر اندکی تحقیق میکرد، در مییافت که این دوربینها برای اهداف مهندسی کنترل خودکار حرکت ماهواره در مسیرِ مدارِ پیش بینی شده، به جای رصد زمین، استفاده میشوند. به عبارت دیگر ؛ کارکرد اصلی این دوربینها ردیابی ستارهایی معین است. این ردیابی به ماهوارهها کمک میکند تا نقطه و موقعیت دقیق خود را تشخیص دهند و انحراف از مسیر تعیین شده را مانع شوند و سمت و سوی حرکت را اصلاح کنند. البته شرکت اسپیس ایکس، سازنده ماهوارههای استارلینک، تصاویر و ویدیوهای گرفته شده توسط ماهوارههای استارلینک را منتشر کرده است، مانند منظره خورشید گرفتگی. در هر صورت این دوربینها برای رصد دقیق زمین در نظر گرفته نشدهاند و توانایی گرفتن عکسهای دقیق از زمین را ندارند
- اتحادیه بینالمللی مخابرات در زمینۀ مقرراتگذاری ارتباطات ماهوارهای گویا دچار دوگانگی است. زیرا از یکسو به نهاد مدیریت ملی طیف فرکانس حقوق لازم برای مدیریت ملی لینک رادیویی میان کاربر و ماهوارههای «لئو» را اعطا کرده تا دسترسی به ماهواره، آسان نباشد و کنترل شده باشد اما از سوی دیگر دسترسی کاربر به ماهوارههای «جئو» اینقدر ساده است که آنتنهای مربوطه روی نمای ساختمانها و بر بام خانهها در هر کوچه و خیابان کشور مشاهده میشود. لذا به نظر میرسد که اتحادیه بین المللی مخابرات در مورد شرکتهای پخش شبکههای رادیوتلویزیونی ماهوارهای، تبعیض قایل شده زیرا از اعطای حقوق حاکمیت ملی به مدیریتهای طیف فرکانس ملی دریغ کرده است!
اما باید در نظر داشت که اتحادیه بین المللی مخابرات(ITU)به مدیریت ملی طیف در هر کشور این اختیار را میدهد که طیف فرکانس خود را در داخل مرزهای خود به صورت متمرکز مدیریت کند (تنها در ایران است که یک مدیریت واحد برای کنترل متمرکز طیف فرکانس وجود ندارد و دست نهادهای حاکمیتی برای اشغال و تصرف طیف فرکانس باز است!). با این حال، برخورد متفاوت خدمات ماهوارهای مدار پایین زمین(LEO)در مقابل پخش ماهوارهای (مانند تلویزیون و رادیو ماهوارهای) از تفاوتهایی در نحوه تعامل این سرویسها با مقررات ملی و بینالمللی ناشی میشود:
1- ماهوارههای LEO خدمات ارتباطی مختلفی را ارائه میکنند (به عنوان مثال، اینترنت، تلفن ثابت، تلفن همراه و اینترنت اشیا) و اغلب روی فرکانسهایی کار میکنند که در کشورهای مختلف مشترک است. از آنجایی که ماهوارههای LEO به سرعت حرکت میکنند و مناطق وسیعی از جمله چندین کشور را در مدار خود پوشش میدهند، ضروری است که این خدمات در سطح جهانی هماهنگ شده تا از تداخل جلوگیری شود. اتحادیه بینالمللی مخابرات به مدیریتهای ملی طیف حق کنترل ارتباطات ماهوارههای LEO را میدهد زیرا این خدمات به تخصیص فرکانس هماهنگ، حفاظت از تداخل و استفاده کارآمد از طیف نیاز دارند که میتواند در سطح ملی مطابق با توافق نامههای بین المللی مدیریت شود.
2- از سوی دیگر، پخش ماهوارهای معمولاً شامل ماهوارههای زمینایستا(GEO)میشود که از منظر مشاهدهکننده زمینی روی یک نقطه خاص از زمین ثابت میمانند. شرکتهای پخش کنندهای که از این ماهوارهها استفاده میکنند اغلب محتوای خود را به چندین کشور ارسال میکنند، نه فقط به یک کشور. به این ترتیب، مدیریت این پخشها مستلزم هماهنگی بینالمللی است، زیرا انتقال محتوا و سیگنال از مرزها میگذرد. اتحادیه بینالمللی مخابرات به مدیریت طیف فرکانس ملی حقوقی برای کنترل پخش اعطا نمیکند زیرا رادیو و تلویزیون ماهوارهای در درجه اول به توزیع محتوا مربوط میشود که پیامدهایی برای تجارت بینالمللی، سیاستهای فرهنگی و قوانین کپی رایت دارد. بنابراین، مدیریت حقوق پخش نه تنها شامل مدیریت فرکانس، بلکه مقررات رسانهای نیز میشود که توسط سایر معاهدات و از طریق دیگر سازمانهای بین المللی خارج از حوزه اختیارات ITU اداره میشود.
