سعید میرشاهی
ایران هشدار داده که کابل‌ها و مراکز داده در منطقه ممکن است هدف حمله قرار گیرند. این در حالی است که متحدان حوثی آنها، نقاط گلوگاهی اینترنت را در اختیار دارند.
به گزارش الجزیره، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، هشدار داده در صورت آغاز دوباره جنگ توسط ایالات متحده، کابل‌ها، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعی در سراسر منطقه، ممکن است هدف حمله قرار گیرند.
این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که تصرف مناطقی از خاک یمن در امتداد ساحل دریای سرخ به‌دست حوثی‌های مورد حمایت ایران در ماه گذشته، نگرانی‌هایی را درباره امنیت کابل‌های اینترنتی متصل‌کننده اروپا و آسیا افزایش داده است. در چندین منطقه، از جمله تنگه باب‌المندب، درگیری‌های شدیدی میان دولتِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن در سطح بین‌المللی و حوثی‌ها جریان دارد؛ تنگه‌ای که نزدیک به یک‌پنجم ترافیک جهانی اینترنت از آن عبور می‌کند.
در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مراکز داده و منافع تجاری آمریکا در بحرین و امارات متحده عربی هدف حمله قرار گرفتند. تهران اعلام کرد که این حملات در پاسخ به هجوم آمریکا به تأسیسات غیرنظامی ایران انجام شده است.
از زمان توقف جنگ ایران و آمریکا در ماه ژوئن، درگیری‌های فعال تا حد زیادی پایان یافته‌اند، اما حملات به کشتی‌هایی که از گلوگاه راهبردی انتقال نفت در جهان، یعنی تنگه هرمز، عبور می‌کنند، همچنان ادامه داشته‌اند. اکنون پرسش این است که اینترنت منطقه تا چه اندازه آسیب‌پذیر است؟ در ادامه، آنچه باید بدانید، آمده است.
- چرا مراکز داده و کابل‌های اینترنتی آسیب‌پذیرند؟
پاسخ: زیرا حجم بسیار زیادی از داده‌ها از مسیرهای محدود و باریکی عبور می‌کند.
بر اساس برآوردهای شرکت پژوهشی تله‌ژئوگرافی (TeleGeography)، بیش از ۹۰ درصد ظرفیت انتقال داده میان اروپا و آسیا از طریق کابل‌های زیر دریای سرخ تأمین می‌شود. این کابل‌ها از طریق تنگه باب‌المندب وارد دریای سرخ می‌شوند؛ تنگه‌ای که عرض آن در باریک‌ترین نقطه به حدود ۲۶ کیلومتر (16 مایل) می‌رسد و یکی از شلوغ‌ترین مسیرهای دریایی متصل‌کننده اروپا به آسیاست.
کابل‌ها ممکن است بر اثر برخورد لنگر کشتی‌ها یا خرابکاری قطع شوند. تعمیر آنها در مناطق جنگی به دریافت مجوز و تضمین‌های ایمنی نیاز دارد. مراکز داده که اپلیکیشن‌های بانکی و خدمات ابری را اجرا می‌کنند، اهدافی بزرگ و ثابت هستند.
آندریاس کریگ، مدرس ارشد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، به الجزیره گفت: «برای از کار انداختن یک تأسیسات کامل، لزوماً نیازی نیست که حمله به نابودی خود سرورها منجر شود.»
او گفت که مراکز داده به تأمین بی‌وقفه برق، سیستم‌های خنک‌کننده و ارتباطات مخابراتی وابسته‌اند، در حالی که «حفاظت مستمر از کابل‌های زیردریایی دشوار است و اختلال در آنها می‌تواند به‌طور همزمان چندین کشور را تحت‌تأثیر قرار دهد.»
- آیا ایران مراکز داده و کابل‌های اینترنتی را به حمله تهدید کرده است؟
پاسخ: بله. ایران از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه بارها چنین تهدیدهایی را مطرح کرده است. خبرگزاری تسنیم، ۱۱ مارس گزارش داد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، فهرستی با عنوان «اهداف جدید ایران» منتشر کرده که زیرساخت‌های ابری متعلق به گوگل، مایکروسافت و اوراکل در اسرائیل و برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس را دربرمی‌گیرد. در همان ماه، سپاه پاسداران طی یک پیام تلگرامی، نام ۱۷ شرکت آمریکایی را به‌عنوان اهداف احتمالی اعلام کرد. گوگل، متا، اپل و همچنین شرکت اماراتی هوش مصنوعی G42، از جمله این شرکت‌ها بودند.
کریگ گفت که تهدید محسن رضایی را جدی می‌گیرد، اما باید میان توانایی ایران برای ایجاد یک اختلال قابل‌توجه و توانایی این کشور برای «نابودی نظام‌مند زیرساخت دیجیتال خلیج فارس» تمایز قائل شد.
او گفت: «آنچه هشدار محسن رضایی را به‌ویژه مهم می‌کند، این است که او صرفاً مجموعه دیگری از اهداف را تهدید نمی‌کند، بلکه در حال شناسایی دسته جدیدی از زیرساخت‌های راهبردی است که تنوع‌بخشی اقتصادی کشورهای خلیج فارس را مستقیماً به قدرت فناوری آمریکا پیوند می‌دهد.»
او این هشدار را اساساً «مرتبط با بازدارندگی» توصیف کرد که «به همان اندازه که واشنگتن را مخاطب قرار می‌دهد، ابوظبی، ریاض و دوحه را نیز هدف قرار داده اس » و به دولت‌های خلیج فارس، دلیلی ارائه می‌دهد تا از وقوع یک حمله تهاجمی دیگر از سوی آمریکا جلوگیری کنند.
- آیا زیرساخت‌های فناوری و کابل‌ها، پیش از این، هدف حمله قرار گرفته‌اند؟
پاسخ: بله. در ماه مارس، شرکت خدمات وب آمازون (AWS)، اعلام کرد که دو مرکز این شرکت در امارات، مستقیماً هدف حمله پهپادی قرار گرفته‌اند. طبق اعلام این شرکت، همچنین حمله‌ای در نزدیکی یکی از مراکز آن در بحرین، «موجب آسیب فیزیکی به زیرساخت‌های ما شده است.»
بانک تجاری ابوظبی نیز اعلام کرد که اپلیکیشن این بانک، به‌دلیل اختلال فناوری اطلاعات در سراسر منطقه از دسترس خارج شده، هرچند این بانک، مستقیماً این اتفاق را به وب‌آمازون مرتبط نکرد. وب‌آمازون در سپتامبر اعلام کرد که نتوانسته چندین مرکز خود در بحرین و یک مرکز در امارات را به وضعیت عملیاتی بازگرداند.
همچنین سه کابل در فوریه ۲۰۲۴، در زیر دریا آسیب دیدند. طبق اجماع فعالان این صنعت که وب‌سایت Data Center Dynamics گزارش کرده، به احتمال زیاد، لنگر کشتی باری Rubymar که بر اثر اصابت موشک حوثی‌ها از کار افتاده بود، باعث این آسیب‌ها شده است. تعمیر کابل‌ها چند ماه طول کشید. همچنین در سپتامبر ۲۰۲۵، دو کابل در نزدیکی جده قطع شدند و دسترسی به اینترنت را در سراسر خاورمیانه و جنوب آسیا کاهش دادند. علت این حادثه، هنوز تأیید نشده است.
کریگ گفت که حملات مارس «محدودیت‌های این تصور را آشکار کرد که زیرساخت‌های تجاری به‌طور خودکار از مزایای پدافند هوایی ملی برخوردار می‌شوند.»
او گفت: «نیروهای نظامی کشورهای خلیج فارس می‌توانند بیشتر تهدیدهای ورودی را رهگیری کنند، اما حتی تعداد اندکی حمله موفق نیز می‌تواند پیامدهای اقتصادی نامتناسبی به همراه داشته باشد.» به گفته او، پهپادهای نسبتاً ارزان‌قیمت قادرند تأسیساتی را تهدید کنند که میلیاردها دلار تجهیزات در خود جای داده‌اند.
- آیا حوثی‌ها به کابل‌های زیردریایی حمله کرده‌اند؟
پاسخ: تا آنجا که اطلاع در دست است، خیر. حوثی‌ها مستقیماً به این کابل‌ها حمله نکرده‌اند و این گروه، مسئولیت آسیب‌های سال ۲۰۲۴ را نیز رد کرده است. بااین‌حال، حوثی‌ها در اواسط سپتامبر، بندر مخا و مناطق اطراف باب‌المندب را تصرف کردند. آنها در ۱۱ سپتامبر به جزیره Mayyun که تنگه را به دو بخش تقسیم می‌کند، رسیدند.
در پنجم اکتبر، دولتِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن در سطح بین‌المللی، اعلام کرد که بندر مخا و مواضعی در نزدیکی تنگه را بازپس گرفته، اما حوثی‌ها این ادعا را رد کردند.
- آیا مسیرهای جایگزین برای دریای سرخ وجود دارد؟
پاسخ: بله. بااین‌حال، این مسیرها هزینه بیشتری دارند و ساخت آنها همچنان ادامه دارد.
در همین رابطه، وزارت ارتباطات عراق در بیانیه‌ای اعلام کرد که این کشور، ۱۰ سپتامبر، قراردادی با شرکت اوریدو (Ooredoo) قطر امضا کرده تا انتقال داده از خلیج فارس به اروپا از طریق خاک عراق انجام شود. مصطفی جبار سَنَد، وزیر ارتباطات عراق، به خبرگزاری عراق گفت که مسیر کابل زیرزمینی از منطقه فاو تا ربیعه، در نزدیکی مرز ترکیه، امتداد دارد.
هفتم اکتبر، بخش بین‌المللی اوریدو توافق کرد که ظرفیت فیبر نوری را از شرکت عراقیiQ Networks خریداری کند تا این مسیر را به‌سمت ترکیه گسترش دهد. اجرای این توافق، منوط به تأیید دولت است.
همچنین مایکروسافت در یک پست وبلاگی اعلام کرد که تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۴۰۰ میلیون دلار در زمینه ارتباطات زیردریایی و زمینی در سراسر خاورمیانه سرمایه‌گذاری خواهد کرد.
وب‌سایت خبری فناوری Rest of World، هفتم اکتبر، به نقل از منبعی که نامش فاش نشده، گزارش داد گوگل و متا انتقال بخشی از ترافیک خود را از طریق عراق آغاز کرده‌اند. هیچ‌یک از این دو شرکت به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخ ندادند.
کریگ گفت که دستیابی به تاب‌آوری واقعی، مستلزم ایجاد افزونگی جغرافیایی (مسیرهای جایگزین) است؛ امری که «ممکن است شامل تأسیساتی در خارج از منطقه خلیج فارس نیز بشود.»
او افزود: «این موضوع، میان حاکمیت دیجیتال و امنیت عملیاتی، تنش ایجاد می‌کند.» دولت‌های خلیج فارس سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای انجام داده‌اند تا داده‌های حساس و توان پردازشی را در داخل مرزهای خود نگه دارند.
- این وضعیت چه تأثیری بر جاه‌طلبی کشورهای خلیج فارس برای تبدیل شدن به قطب فناوری دارد؟
پاسخ: سرمایه‌گذاری‌ها همچنان ادامه دارند، اما جنگ تاکنون به این بخش آسیب وارد کرده است. کشورهای حاشیه خلیج فارس، اقتصادهای پس از نفت خود را بر پایه فناوری بنا کرده‌اند.
در ابوظبی، شرکت اماراتیG42 با همکاری اوپن‌ای‌آی، انویدیا و دیگر شرکت‌ها، در حال ساخت پروژه «استارگیت امارات» (Stargate UAE) است. این پروژه، بخشی از پردیس هوش مصنوعی مشترک امارات و آمریکا با ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده، به میزان ۵ گیگاوات است.
صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی نیز در ماه مه ۲۰۲۵، شرکت هوش مصنوعی «هیومین» (Humain) را راه‌اندازی کرد. بر اساس گزارش خبرگزاری رسمی عربستان، این شرکت که ریاست آن را محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، برعهده دارد، با هدف ساخت مراکز داده و توسعه یک مدل هوش مصنوعی به زبان عربی تأسیس شده است.
همچنین مایکروسافت در سپتامبر، در یک پست وبلاگی اعلام کرد که تا سال ۲۰۳۰، بیش از ۱۰ میلیارد دلار در کویت، قطر، عربستان و امارات متحده عربی سرمایه‌گذاری خواهد کرد و تمرکز جدیدی بر «تاب‌آوری دیجیتال» خواهد داشت. در همین حال، وب‌آمازون (AWS) نیز اعلام کرد که برای بازیابی برخی داده‌های میزبانی‌شده در بحرین «تمام گزینه‌های ممکن را به‌کار گرفته و دیگر گزینه‌ای باقی نمانده است.»
کریگ اظهار کرد که این تهدیدها، جاه‌طلبی‌های کشورهای خلیج فارس را «به‌طور بنیادین معکوس نخواهند کرد»، اما «اقتصاد سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی و جغرافیای آن را تغییر خواهند داد.»
او گفت: «کشورهای خلیج فارس، به‌طور سنتی، خود را محیطی باثبات در منطقه‌ای بی‌ثبات معرفی کرده‌اند، اما جنگ این ادعا را به چالش کشیده است.»
به گفته کریگ، به‌ویژه، امارات متحده عربی، در معرض آسیب‌پذیری قرار دارد، زیرا راهبرد هوش مصنوعی این کشور «عمیقاً با شرکت‌های فناوری آمریکایی ادغام شده است» و همین موضوع، زیرساخت‌های امارات را «به هدف جذاب‌تری برای ایران» تبدیل می‌کند. او اضافه کرد که قطر، به‌دلیل روابط دیپلماتیک خود با تهران، «از نظر سیاسی، تا حدودی در موقعیت بهتری قرار دارد.»
کریگ گفت: «از بسیاری جهات، ایران تهدید می‌کند همان کاری را با اقتصاد دیجیتال نوظهور کشورهای خلیج فارس انجام دهد که پیش‌تر با اقتصاد دریایی آنها انجام داده است؛ یعنی تبدیل قابلیت اتکا به اهرمی برای چانه‌زنی ژئوپلیتیکی.»
